منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — الصفحة ٥٨٩
5 - متواترات
حاصل گردد .
تواتر وقتى تحقق پيدا مىكند كه بمفاد قضيه‌اى يقين حاصل شود و هرگاه قراين محكمى وجود داشته باشد ممكن است با شهادت عده كمى هم علم بوجود آيد باينجهت شهادت عده معينى در تواتر شرط نبوده و به اندازه‌اى شرط است كه مفيد علم و يقين باشد ، و خصوصيت خبر دهندگان و شخصيت و اوصاف آنان نيز جزء عللى مىباشد كه بعدّه كمتر يا بيشتر تواتر وجود يابد .
( 914 ) قضاياى متواتره با كومك عقل و حسّ حاصل ميشوند يعنى بايستى قياس عقلى به احساس ضميمه گردد همچنانكه تجربه بقياس خفى مقرون است . مثلا هرگاه اخبار پادشاهان گذشته يا پيمبران يا وجود كشورها و شهرهاى دور را از مردم بيشمارى ميشنويم يا در كتب نويسندگان مختلف ميخوانيم اين قياس را پيش خود تشكيل ميدهيم كه عدهء زيادى بفلان حادثه شهادت داده‌اند ، و هيچگاه چنين عدهء زيادى كه با يكديگر منافع مشتركى در اين قضيه ندارند بر دروغ تبانى نميكنند ، نتيجه ميدهد ، كه اين قضيه دروغ نيست .
( 915 ) تواتر چند شرط دارد :
( اول ) قضيه‌ايكه مورد تواتر است بايستى بر اين متكى باشد كه مردم آن را ديده و شنيده باشند و توافق مردم بر يك امر عقلى موجب يقين نميشود زيرا ممكن است همگى خطاكار باشند .
( دوم ) شهادت آنها بايستى متكى بر عقيده يا گفتار پيشوا و كسانى كه مورد اعتماد آنان است نباشد .
( سوم ) در صورتى كه آن قضيه با چند واسطه رسيده باشد بايستى در