منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — الصفحة ٥٨٦

3 - تجربيات

مىكند كه اين تألم از وجود آتش است و آتش سوزاننده است .

اقسام مشاهدات

( 908 ) مشاهدات بر سه قسم‌اند :

1 - محسوسات خارجى كه حواس ظاهره آنها را درك مىكند مثل اينكه آتش سوزاننده است .

2 - محسوسات داخلى كه با آلات درونى ادراك ميشوند ، مثل آنكه هركسى از گرسنگى و سيرى و بيمارى و تندرستى خود آگاه است .

3 - چيزهائى كه بدون عضو و آلت درك ميشوند ، مثل آنكه هركسى از وجود خود و صفات نفسانى خود از قبيل علم و جهل و شجاعت و سخاوت و عشق و ارادهء خود آگاه مىباشد .

دو قسم اخير را « وجدانيات » و قسم اول را « حسّيات » مينامند .

3 - تجربيات

( 909 ) تجربيات مانند مشاهدات احكامى هستند كه عقل آنها را بكومك حس صادر مىكند و از چند جهت با مشاهدات اختلاف دارند :

( اوّل ) آنكه تجربيات محتاج به تكرار احساس ميباشند و در مشاهدات تكرار لزومى ندارد زيرا با يك مرتبه احساس مشاهده محقق ميگردد .

( دوّم ) تجربه فقط در مورد محسوسات خارجى به عمل مىآيد و محسوسات داخلى كه مدركات بلاواسطه و بدون آلتند مورد تجربه واقع نميگردند .