منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — الصفحة ٥٠٦
تذكر مهمى راجع به ادله اثبات حجيت اشكال
( شرط پنجم ) صغرى در ضرب هشتم بايستى يكى از دو خاصه . و كبرى از قضايائى باشد كه عرفيهء عامه بر آنها صادق است .
تعيين ضروب و نتايج حاصله را بايستى از كتب مبسوط جستجو نمود .
تذكر مهمى راجع به ادله اثبات حجيت اشكال
تذكر مهمى راجع به ادله اثبات حجيت اشكال
از همهء دليلهائيكه ذكر شد بر فرض قبول اين قدر ثابت مىشود كه نتايج حاصله از اين شكلها صادق است . لكن صدق نتيجه مستلزم صحت دليل نيست زيرا نتيجه لازم اعمّ دليل است و چهبسا قضاياى صادقى يافت مىشود كه دليل آنها كاذبست چنان كه در مورد بيان اختلاف در ضروبيكه فاقد شروط لازمه بودند مثالهائى ذكر شد و ثابت گرديد كه در آن موارد نتيجه صادق و دليل آنها غيرمعتبر است .
سرّ اين مسئله آنست كه صحت نتيجه معلول صحت دليل است و ما در همهء دلائلى كه براى صحت انتاج اشكال آورديم در نظر داشتيم كه از اثبات صحت نتيجه صحت دليل را ثابت كنيم و دلائل مذكور همگى دليل انّى هستند . ليكن اين مطلب در حكمت متعاليه بيان شده است كه وجود معلول بطور اجمال دلالت دارد كه داراى علتى است ليكن شخص علت يا نوع آن هيچگاه ثابت نميشود . زيرا ممكن است يك معلول از علل متعددى بوجود آيد . مثلا وجود گرمى دلالت مىكند كه يكى از علل حرارت وجود داشته ليكن خصوص نوع آتش يا حركت يا تابش خورشيد يا اصطكاك يا يكى از امور ديگر ثابت نميشود . و بر فرض آنكه