منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٤١

شرايط شكل دوم بحسب جهت

موضوع ثابت باشد مادام الوصف نيز ثابت است و عكس آن صادق نيست )

اختلاف انتاج در دائمه كه ثابت شد در عرفيه كه اعمّ است نيز ثابت است . زيرا رفع اعم بدون رفع اخص ممكن نيست .

صغراى ممكنه با عرفيه خاصه نيز غيرمنتج است . زيرا علاوه بر آنكه عرفيهء خاصه اعم از عامه و دائمه است . لا دوام كه قيد آنست در كيف با اصل مخالف بوده و با صغرى نيز موافق خواهد بود . در صورتى كه دو مقدمه شكل دوم اگر در كيف موافق باشند عقيم خواهد بود .

( 650 ) توضيح دليل در شق دوم از شرط دوم . آنست كه اگر كبرى ممكنه بوده و صغرى ضروريّه مطلقه نباشد اختلاف در انتاج لازم مىآيد . زيرا ضمن اثبات شرط اول بدست آمد كه كبراى ممكنه ( كه از جمله قضاياى غيرمنعكسة السوالب است ) فقط با صغراى دائمه و ضروريه نتيجه ميدهد و با غير ايندو منتج نيست و اكنون ثابت ميكنيم كه كبراى ممكنه فقط با صغراى ضروريه نتيجه ميدهد و با صغراى دائمه عقيم است به اين دليل كه جايز است بعضى از محمولها هميشه بطور امكان از موضوع خود سلب شوند لكن در وجود هميشه براى موضوع خود ثابت باشند .

باينجهت صغراى ممكنه با كبراى دائمه گاهى نتيجهء مثبت و گاهى منفى ميدهد و اختلاف نتيجه دليل بر عقيم بودن آنست .

مثلا اگر بگوئيم : همهء روميها هميشه سفيد هستند . و همهء روميها ممكن است سفيد نباشند . نتيجهء صحيح مثبت است و بايد بگوئيم همهء روميها هميشه رومى هستند .

و بار ديگر اگر بگوئيم : همه روميها هميشه سفيد هستند و هيچ