منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٠٤
تعريف قياس استثنائى
يكى از دو مقدمه . و محمول آن . موضوع يا محمول مقدمهء ديگر خواهد بود .
اين گونه قياس را يا از اين جهت اقترانى گفته‌اند كه حد اصغر و حد اوسط و حد اكبر با يكديگر اقتران يافته‌اند . و يا به اين سبب است كه مقدمات قياس هريك معلومات مستقلى بوده و به هيئت معينى با يكديگر برخورد و اقتران حاصل نموده تا از آنها معلوم تازه‌اى حادث شده است .
قياس اقترانى بر دو قسم است : حملى و شرطى
( 550 ) قياس اقترانى حملى . آنست كه صغرى و كبراى هردو حملى باشند .
( 551 ) قياس اقترانى شرطى . آنست كه يكى از دو طرف يا هر - دو طرفش شرطيه باشند .
تعريف قياس استثنائى
تعريف قياس استثنائى
( 552 ) استثنائى قياسى است كه عين نتيجه با ماده و صورتى كه دارد يا نقيض آن در قياس ذكر شده باشد . بعبارت ديگر قياس استثنائى آنست كه هردو طرف مطلوب در يك مقدمه جمع شده باشند . مثل اينكه گفته شود : اگر اين جسم باشد جايگير خواهد بود ليكن جسم است .
نتيجه ميدهد : پس جايگير است . يا آنكه جايگير نيست . نتيجه ميدهد .
پس جسم نيست .