منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٨٥

عكس ممكنهء عامه و خاصه

است يا فعليت شرط است به نظر كاتبى مشكل رسيده و ادلّه هيچيك از طرفين را وافى به مدّعى ندانسته . و باين‌جهت قائل به توقف گرديده است .

( 510 ) با آنكه مشهور عقيدهء شيخ را چنين دانسته‌اند كه ممكنه قابل انعكاس نيست . ليكن در منطق اشارات رأى فارابى را قبول و با عقيدهء او موافقت نموده است .

شيخ در منطق اشارات گفته است : ممكنه در حال سلب عكس ندارد . و در حال ايجاب عكس دارد .

ممكنهء سالبه عكس ندارد ، زيرا در بعضى از موارد جايز است محمول از موضوع سلب گردد . و ليكن موضوع قابل سلب از محمول نباشد مثل آنكه سلب حركت ارادى بطور امكان از حيوان جايز است و سلب حيوانيت از متحرك بالاراده جايز نبوده و ميتوانيم بگوئيم بعضى از حيوانها ممكن است حركت ارادى نكنند و ممكن نيست كه بگوئيم بعضى از متحركهاى بالاراده جايز است حيوان نباشند .

مثال ديگر : اين قضيه صحيح است كه هيچيك از انسانها ممكن است نويسنده نباشند و عكس اين قضيه باطل است كه بگوئيم : بعضى از نويسندگان ممكن است انسان نباشند .

بنابراين سالبه قابل انعكاس نيست .

ليكن ممكنه در حال ايجاب عكس دارد و همهء اقسام ممكنهء خاصه و اخص به ممكنهء عامّه منعكس ميشوند .

( 511 ) قول سوم آنست كه ممكنه موجبه و سالبه هردو قابل انعكاس ميباشند .