منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — الصفحة ٣٠٣
تفاوتهاى ماده با جهت
تفاوتهاى ماده با جهت
تفاوتهاى ماده با جهت
( 318 ) جهت چندين اختلاف با ماده دارد :
( اول ) ماده اصل ، و جهت متفرع بر آن است زيرا جهت حكايت از ماده مىكند و نمايندهء ذهنى ماده است و وجود ذهنى تابع وجود خارجى مىباشد .
( دوم ) ماده در همه‌جا وجود دارد ولى ممكن است جهت با آن همراه نباشد زيرا وجود ذهنى وقتى پيدا مىشود كه كسى به امور خارجى توجه پيدا كند . و بسيارى از چيزها در متن واقع هستند كه بشر از ادراك آنها قاصر است هرچند در اذهان عاليه وجود دارند .
( سوم ) ماده هميشه ثابت و مستمر است و اختلاف و تغيرى در آن يافت نميشود . زيرا واقع و حقيقت در هرموردى يكى بيش نيست ليكن جهت بحسب اختلاف‌نظرها و ذهنها و بحسب مردم دورانها و جاها قابل اختلاف و تغير است .
( چهارم ) ماده در هرقضيه‌اى معين است كه كداميك از آن سه حالت است . و جهت بين آنها مردد مىباشد .
( پنجم ) ماده مقياس صدق و كذب قضيهء ذهنيه و لفظيه است و قضاياى واقعيه و خارجيه كه داراى ماده هستند نميتوان گفت راست يا دروغ ميباشند . زيرا آنها عين حقيقت هستند نه مطابق با حقيقت .
اما جهت در قضيه گاهى با مادّه مطابق و گاهى مخالف است اگر با ماده مطابق باشد قضيه راست . و اگر مخالف باشد دروغ است .