منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — الصفحة ١٤٨

( 24 )

3 - تشكيك بحسب تقدم و تأخر مثل پدر كه بحسب زمان وجود بر فرزند متقدم و فرزند متأخّر است .

4 - تشكيك بحسب شدت و ضعف مثل نور كه در خورشيد شديدتر و در چراغ ضعيف‌تر است .

5 - تشكيك بحسب زياده و نقصان مثل مقدار كه در يك متر زيادتر و در نيم‌متر كمتر است و اين قسم مخصوص بكم متصل است .

6 - تشكيك بحسب اكثريت و اقليت مثل مقدار كه در ده بيشتر و در پنج كمتر است و اين مخصوص بكم منفصل است .

جامع بين همهء اقسام شش‌گانه آنست كه بگوئيم تشكيك بكمال و نقص حاصل مىشود .

( 24 )

( 24 ) تشكيك عامى - خاصى - اخصى

تشكيك با چهار چيز يافت مىشود :

1 - كلى مشكك .

2 - مصاديق كلى كه تشكيك در مورد آنها ظاهر مىشود .

3 - منشأ اشتراك .

4 - منشأ اختلاف .

لزوم كلى و مصاديق محتاج بتوضيح نيست . و منشأ اشتراك و منشأ اختلاف از اين جهت لازم است كه تفضيل موقوف است بر وجود موضوع مشترك فيه . زيرا نميتوان گفت قند از نمك شيرين‌تر است و بو على از فلان جنگل‌نشين باسوادتر ، زيرا نمك در شيرينى و جنگل نشين در سواد شركت ندارد .