مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — الصفحة ٥٦١
فصل چهارم در بيان كيفيت ارتقاء مدركات از منازل ادنى به منزل اعلى
از هم جدا نمىتوانند شد . و خلاص از ظلمات [ 511 ] سه نوع اوّل به نور هدايت مستفاد از شرع و عقل حاصل مىتواند شد .
و اوّل قوّه‌اى كه در نفس آدمى حادث مىگردد بهيمى است ، و به اين سبب در كودكى شهوت و شره بر او غالب مىباشد . و بعد از آن سبعى است كه موجب غلبهء معادات و مناقشه مىگردد ، و بعد از آن خلق شيطانى است كه مكر و حيله خدعه غالب مىگردد . و اوّلا قوّهء شهويّه و غضبيّه او را مىكشانند كه كياست را در طلب دنيا و قضاء شهوت و غضب صرف نمايد ، پس صفات كبر و عجب و افتخار و طلب علوّ در او ظاهر مىشود ، و بعد از آن عقل در او خلق مىشود و نور ايمان به عقل ظاهر مىگردد ، و جند عقل در نزد چهل سالگى كامل مىشود ، و اصلش در اوّل بلوغ ظاهر مىشود .
و امّا جنود شيطان كه سه نوع اوّل بوده باشد پيش از بلوغ به سوى قلب سبقت مىگيرند و بر آن مستولى مىشوند و به نفس الفت مىگيرند ، و نفس در شهوات آنها را متابعت مىكند . تا آنكه نور عقل وارد مىشود و قتال و تطارد در معركهء قلب برپا مىشود .
پس اگر عقل ضعيف باشد شيطان و لشكريانش بر قلب مستولى مىشوند ، و قلب مقرّ آنها مىگردد ، و انسان يا ابليس و جنودش يار مىشود . و اگر عقل به نور علم و ايمان قوى باشد تمامى قوى او را مسخّر مىشوند و در سلك ملائكه محشور مىشوند . وَ ما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ . « 1 » ( لقمان ، 34 )
فصل چهارم در بيان كيفيت ارتقاء مدركات از منازل ادنى به منزل اعلى
فصل چهارم در بيان كيفيت ارتقاء مدركات از منازل ادنى به منزل اعلى
بدان كه براى هر معنى معقولى ماهيّت كلّيّه‌اى هست كه منافى اشتراك و عموم نيست . مانند انسان مثلا ، كه ماهيّت انسانيّه از آن حيثيّت كه طبيعيّه است تصوّرش از وقوع اشتراك در ميان كثيرين ممتنع نيست ، و من حيث هي هي نه اقتضاى توحيد مىكند و نه اقتضاى تكثير و نه معقوليّت و نه محسوسيّت و نه كلّيّت و نه شخصيّت .
پس چون اين طبيعت در مادّهء خارجيّه حاصل گردد ، مقارن آن مىشود چيزى از كم و
( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، الأسفار ، ج 9 ، ص 93 .