مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — الصفحة ٥٤٣

فصل هيجدهم در ذكر متشبثات قائلين به تناسخ و جواب از آنها

است ، و لكن در مدّتى كه به بدن تعلّق دارد ناچار آراء و ملكاتى را كسب مىكند شريفه يا خسيسه و قوّه‌اش از آن ملكات فعليّت پيدا مىكند ، يا نوريّهء ملكيّه و يا ناريّهء شيطانيّه ، و به اين سبب مرتبهء قوّه و استعداد تحصيل كمالات از نفس باطل شده است ، و تمنّي رجوع به قوّه با حصول فعليّت . چنان كه حق تعالى مىفرمايد كه :

« يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً » ( نبأ ، 40 ) ، تمنّاى امر ممتنع است ، زيرا كه بالقوّه شدن شيء بالفعل از محالات است ، به خلاف عكس .

دوم : تشبّث به كلمات اوايل است از حكماء سابقين و به اشارات انبياء معصومين و به آيات مذكوره در كتاب مبين . مثل : كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها ( نساء ، 56 ) ، و مثل : رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَ أَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ . ( غافر ، 11 ) و امثال آنها .

و جوابش : اين است كه براى اين رموز قرآنيّه و اشارات نبويّه محامل صحيحه هست غير از حصول تناسخ در دار دنيا ، زيرا كه اكثر مواعيد الهيّه در سرايى ديگر متحقق مىگردد غير اين سرا ، و عالم آخرت منحصر در عالم عقل نيست ، بلكه به غير عالم عقل عالمى ديگر هست كه منقسم است به نعيم نورى براى كاملين و جحيم ظلمانى براى ناقصين .

و اگر كسى گويد : كه لزوم مفسدهء تناسخ كه عبارت است از آنكه شخص واحد صاحب دو ذات و دو صورت گردد اختصاص نفس به بدن دنياوى ندارد ، بلكه به هر بدنى كه تعلّق گيرد [ 494 ] همان مفسده لازم مىآيد .

مىگوييم : كه وجود ابدان اخرويّه به سبب استعداد موادّ و حركات و تهيئات متدرّجه نيست كه از اسباب غريبه و لواحق مفارقه عارض گردد ، بلكه وجودشان به مجرّد ابداع حق اوّل است به حسب جهات فاعليّه بدون مدخليّت استعدادات موادّ و مشاركت قوابل .

و اگر گويد : كه نصوص دلالت دارد بر آنكه بدن اخروى هر انسانى بعينه همين دنيوى اوست .

مىگوييم : كه چنين است ، امّا به حسب صورت نه به حسب مادّه . و در اخبار وارد شده كه : « ضرس كافر در جهنّم به قدر كوه احد است و فخذش به قدر بيضا - و آن كوهى است در زمين شام يا در زمين مغرب - و نشستنگاهش در آتش به قدر ما بين مكّه و مدينه » .

و ايضا وارد شده است كه « اهل جنّت جرد و مرداند » ، و از امثال اين اخبار مفهوم مىگردد