مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٢٦
فصل دوم در بيان تجرد نفس حيوانى بر طبق آنچه در كتاب اسفار مذكور است
است كه نفوس حيوانيّه مجرّدند به ثبوت رسد اقوى دليلى بر اين مدّعا نيز خواهد بود . « 1 »
فصل دوم در بيان تجرد نفس حيوانى بر طبق آنچه در كتاب اسفار مذكور است
فصل دوم در بيان تجرد نفس حيوانى بر طبق آنچه در كتاب اسفار مذكور است
و در اين كتاب سه دليل بر اين مطلب اقامه نموده است :
اوّل : آنكه تمام اجزاء حيوان در معرض زياده و نقصان است ، به جهت آنكه حرارت غريزيّه و حرارت اسطقسيّه داخلهء در اعضا و حرارت حركت و حرارت هواى محيط بر او خصوصا در تابستان بر او مستولى است . و آن حيوان در جميع احوال به حسب شخص باقى است ، پس هويّت آن مغاير بنيهء مخصوصه‌اش خواهد بود دوم : آنكه حيوانات ادراك هويّات خود مىنمايند ، به دليل آنكه از مولم مىگريزند و لذيذ را طلب مىنمايند . و هرب ايشان از الم يا از مطلق الم است و يا از الم مخصوص به خود ايشان . و در اوّل بايد كه ادراك الم غير را نيز بكنند ، زيرا كه آن نيز الم است . و اگر الم را بر سبيل كلّى ادراك نمايند مطلوب ثابت مىگردد . و در شقّ دوم بايد كه نفس خود را ادراك نمايند .
و اين معنى اقتضاى تجرّد مىكند به دو وجه :
اوّل : آنكه علم مقتضى ثبوت شىء مدرك است براى شىء مدرك ، و صورتى كه حلول در مادّه دارد وجودش للمحلّ است ، لا لنفسه ، و هر چه وجودش [ 370 ] لنفسه است مجرّد از محلّ است ، پس مدرك لذاته مجرّد از محل است .
دوم : آنكه علم حيوان به هويّت خودش دائمى است و مكتسب به حس نيست ، و علمش به اعضاء ظاهره و باطنه چنين نيست ، [ پس ] هويّتش مغاير اعضاء اوست .
امّا صغرى ، به جهت آنكه علم به وجود نفس اگر مكتسب باشد يا به حسّ است و يا به فكر . و اوّل باطل است ، زيرا كه حس ، نفس خود را احساس نمىتواند نمود ، پس چگونه احساس مىتواند [ كرد ] چيزى را كه آلت است براى آن چيز و او را استعمال مىنمايد . و أيضا بسا باشد كه به ذات خود عالم باشد و احساس چيزى در آن وقت نكند . و دوم محتاج
( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، الأسفار ، ج 8 ، ص 28 - 40 ( با تفاوت ) .