مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — الصفحة ٣١٩

فصل هشتم در بيان آنكه فلك متحرّك به اراده است

كه مستند به چيزى باشد كه در اتّصال وحدانى مثل آن باشد . و غير حركت دوريّه ، خواه مستقيمه و خواه كميّه ، و خواه كيفيّه متوجّه به غايت است ، و از آنجا برمىگردد ، و به اين اعتبار متكثّر مىشود ، پس حركت حافظ زمان غير مستديره نمىتواند بود .

و ايضا در آن كتاب مذكور است كه از آنچه در اين فصل بيان شد معلوم گرديد كه حركت وضعيّهء مستديره بر حركت اينيّهء مستقيمه أقدم است . و در فصل سابق به ظهور رسيد كه اينيّهء مستقيمه اقدم است از حركت در جوهر ، يعنى از كون و فساد به حسب صورت نوعيّه و از خرق و التيام به حسب صورت جسميّهء . و از حركت كميّه و كيفيّه نيز اقدم است ، زيرا كه امتناع آن مستلزم امتناع آن دو حركت است ، پس ظاهر شد كه اقدم همهء حركات حركات وضعيّه است . « 1 »

فصل هشتم در بيان آنكه فلك متحرّك به اراده است

فصل هشتم در بيان آنكه فلك متحرّك به اراده است

يعنى براى آن نفسى هست كه مبدأ قريب حركت ذاتيّهء آن است [ 255 ] كه از روى شعور آن را حركت مىدهد ، زيرا كه اگر حركت ذاتيّهء فلك اراديّه نباشد ، طبيعيّه يا قسريّه خواهد بود ، به اعتبار انحصار حركات ذاتيّه در اين اقسام ثلاثه .

و طبيعيّه نمىتواند بود ، به اعتبار آنكه حركت طبيعيّه هرب از حالت منافره است و طلب حالت ملائمه . و اين دو معنى در فلك محال است ، امّا اوّل به جهت آنكه هر نقطه و هر وضعى كه جسم به حركت مستديره از آن مىگريزد ، توجّه به آن نيز دارد ، پس اگر هربش از آن بالطّبع باشد ، و توجّهش نيز بالطّبع خواهد بود . و از اين لازم مىآيد كه مهروب عنه بالطّبع از همان حيثيّت كه مهروب عنه بالطبع است مطلوب بالطبع باشد ، و اين محال است .

و اين معنى به حركت مستديرهء اراديهء منتقض نمىگردد ، به اينكه وضع واحد مراد و غير مراد باشد در حالت واحده ، زيرا كه مىتواند شد كه براى مبدأ آن حركت اغراض و دواعى مختلفه باشد يا آنكه مطلوب از حركت حفظ كمال باشد به قدر امكان ، چنان كه در غير فلك ، يا ابقاى امر كلّى به توارد امثال ، چنان كه در فلك .

( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، شرح الهداية الأثيرية ، ص 137 - 142 ( با تفاوت ) .