مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٨٤

فصل دوم در اثبات تناهى ابعاد اجسام

كره حركت كند به سمتى كه آن خطّ خارج از مركز مسامت خطّ غير متناهى شود بعد از آنكه موازى آن خط بوده است ، ناچار بايد كه در خطّ غير متناهى نقطه‌اى كه اوّل مسامته باشد پيدا شود .

[ لكن ] حصول چنان نقطه محال است ، زيرا كه هر نقطه كه در آن خط فرض شود فوق آن نقطه ديگر خواهد بود ، و اين خود معلوم است كه خطّ خارج [ 214 ] از مركز مسامت با هر يك از نقاط مفروضه در خطّ غير متناهى مىگردد و مسامته با نقطهء فوقانيّه پيش از مسامته با نقطه تحتانيّه است ، زيرا كه مسامته با هر نقطه به ميلى خاصّ است از موازات آن خط و به حصول زاويهء خاصّه‌اى است در ميان دو خط يا در ميان خطّ موازى و موضع ميل ، پس مسامته با هيچ نقطه به زاويه حاصل نمىگردد مگر آنكه قبل از آن مسامتهء ديگر حاصل مىشود به زاويه‌اى اقلّ از آن زاويه با نقطه‌اى كه فوق آن نقطه است .

و چون نقاط غير متناهيه‌اند ، محال است كه نقطه‌اى يافت شود كه اوّل نقطهء مسامته باشد ، و لكن بايد كه اوّلى براى آن يافت شود ، زيرا كه حركت حادث است و براى آن ابتداء به معنى طرف هست اگر چه « آن » اوّلى كه در آن حادث گردد براى آن نمىباشد نه به معنى طرف و نه به معنى ديگر .

و بر اين برهان قدحى كه وارد آورده‌اند اين است كه حدوث زاويهء مسامته مثل حدوث ساير زوايا از امورى است كه اوّلى براى زمان حدوثش نمىباشد ، پس واجب نيست كه براى نقاط مسامته نقطهء اولى باشد ، چنان كه در حدوث زاويه‌هايى كه به ازاى آن است زاويهء أولى نمىباشد ، زيرا كه هر زاويه كه در آنى حادث گردد . زاويهء ديگر اقلّ از آن در آن قبل از آن حادث شده است ، پس نه زاويه خواهد بود كه به اوّليّت مطلقه موصوف گردد و نه نقطه‌اى كه موصوف به اوّل مسامته باشد .

و صاحب اسفار در دفع اين قدح گفته است كه اگر چه براى حدوث زاويه « آن » اوّلى كه به حركت در آن حادث گردد نمىباشد ، لكن حدّ اوّلى كه وجودش از آنجا ابتدا شود مىباشد ، مانند ساير امور [ 215 ] تدريجيّة الحدوث ، پس چنان كه براى حدوث زاويهء تدريجيّة الحدوث اوّلى به معنى طرف مىباشد بايد كه براى حدوث خطّى كه از سيلان نقطهء تقاطع خطّ غير متناهى و خطّ مسامت حادث مىگردد اوّلى به معنى طرف كه از آن ابتدا شود