مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — الصفحة ٢١٣
فصل دهم در تعيين آنكه كدام مقوله از مقولات حركت در آن واقع مىشود
مادام كه حركت بر نحو اتّصال باقى است فرد واحد زمانى متّصل غير قارّ از مقوله‌اى كه حركت در آن واقع است ثابت خواهد بود . و آن فرد متضمّن است جميع حدودى را كه در آنات زمان حركت ممكن الفرض باشد ، و نسبت آن حدود به سوى آن فرد مثل نسبت نقطه است به خط ، پس فرد زمانى حاصل بالفعل است براى متحرّك بدون فرض فارضى . و امّا حصول افراد أينيّه و زمانيّه كه حدود اين فرد و ابعاض آن بوده باشند موقوف بر فرض است ، پس نه خلوّ جسم از مقوله لازم مىآيد و نه تشافع آنات و نه انحصار غير متناهى در بين دو حاصر .
و از آنچه مذكور شد بر بصير محدق معلوم مىگردد وجود حركت قطعيّه ، يعنى حركت ذات هويّهء متكمّمهء اتّصاليّهء منقسمه به نحو انقسام مقادير تا به غير متناهى به اجزاء [ 134 ] متشابه در حدّ و اسم ، خواه عين مقوله كه حركت در آن واقع شده است باشد و خواه غير آن » . « 1 » « و امّا بطلان وجه ثانى نيز از آنچه مذكور شد معلوم گرديد ، زيرا كه هر چيز كه موضوع عارضى نمىتوانند بود واسطهء در عروض آن نيز نمىتوانند بود .
و امّا قسم سوم كه مقوله جنس حركت باشد بعضى به آن رفته‌اند و گمان كرده‌اند كه بعضى از مقولهء « أين » قارّ است و بعضى غير قارّ ، و آن حركت مكانيّه است ، و بعضى از كيف قارّ است و بعضى غير قارّ ، و آن استحاله است ، و بعضى از كمّ قارّ است و بعضى غير قارّ ، و آن نموّ و ذبول است ، و سيّال از هر جنسى حركت است . و حقّ آن است كه حركت تجدّد امر است نه امر متجدّد چنان كه سكون قرار شىء است ، نه شىء قارّ » . « 2 »
فصل دهم در تعيين آنكه كدام مقوله از مقولات حركت در آن واقع مىشود
فصل دهم در تعيين آنكه كدام مقوله از مقولات حركت در آن واقع مىشود
پيش از اين مذكور شد كه تعلّق حركت به شش چيز است . و از جملهء آن شش چيز ما فيه الحركة است كه مقوله باشد . و چون تعلّق به آن اشدّ از تعلّق آن است به اشياء خمسهء باقيه جمعى گمان كرده‌اند كه حركت عين مقوله است ، اگر چه اين گمان باطل است ، به جهت آنكه
( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، شرح الهداية الأثيرية ، صص 92 - 93 . ( 2 ) . صدر الدين شيرازى ، الأسفار ، ج 3 ، صص 69 - 74 ( با تفاوت ) .