مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — الصفحة ١٩٦
فصل هفتم در بيان آنكه در هر جسمى بايد كه مبدأ ميل مستقيم يا مستدير موجود باشد
حركت شديدتر مىشود .
و گفته است كه مىتوان گفت كه آن مصادمات با خروج از حيّز طبيعى موجب آن ضعف مىشود ، و ازدياد خروج بتدريج موجب ازدياد و هن مىگردد تا آنكه بالكلّيّه رفع مىشود و قوّهء اصليّه ظاهر مىشود .
و در اسفار مذكور است كه : « تحقيق اين مقام و كشف از آن ميسّر نمىگردد مگر به رجوع اصلى از اصول مشرقيّه . و آن اصل آن است كه صورت مقسوره متحوّل مىگردد در جوهر و ذات خود به صورتى غير از صورت خودش . مثل آنكه در حديد مذاب صورت مسخّنهء ناريّه با صورت حديديّه مجتمع مىگردد ، و حجر مرمىّ به فوق صورت خفّت در آن موجود مىشود مقترن به صورت حجريّت ، و جايز است كه در وجود واحد صورى معانى كثيره ذاتيّه كه در موجودات متباينه متفرّقند موجود گردد .
و به اين اصل مندفع مىگردد آنچه در اين مقام گفته‌اند كه قوّهء محرّكهء به فوق صورت نار است كه جوهر است ، و اگر در حجر يافت شود بايد كه عرض موجود در حجر باشد ، و اين محال است » .
و مذاهب ديگر در اين مسأله قول به توليد است ، يعنى هر حركتى مولّد حركت ديگر است . و قول به جذب يا دفع است ، يعنى هواء متقدّم منعطف به خلف مىگردد و موجب دفع متحرّك مىگردد . و قول به دفع يا جذب است ، يعنى قاسر هوا و مرمى را با هم دفع مىكند . و چون هوا الطف است قبول دفع را زودتر مىنمايد و موجب جذب مرمى مىشود .
و اين دو مذهب باطل است ، به دليل آنكه اگر جذب و دفع باقى نمىمانند تا آخر حركت ، حركت به علّتى غير آنها محتاج خواهد بود ، و اگر باقى مىماند سخن در احتياج آنها به علّت عود مىكند . « 1 »
فصل هفتم در بيان آنكه در هر جسمى بايد كه مبدأ ميل مستقيم يا مستدير موجود باشد
فصل هفتم در بيان آنكه در هر جسمى بايد كه مبدأ ميل مستقيم يا مستدير موجود باشد
و دليل بر اين مدّعا ، به تقرير صاحب اسفار ، آن است كه شأن هر جسمى ، بما هو جسم ،
( 1 ) . صدر الدين شيرازى ، الأسفار ، ج 3 ، ص 217 .