بازنگارى اساس الاقتباس ( فارسى ) — الصفحة ٣٢٨

فصل چهارم : لزوم نتيجهء صادق از قياس‌هاى صادق و غيرصادق

6 - فقط صغرى كاذب به كل

7 - فقط كبرى كاذب به كل

8 - فقط صغرى كاذب به بعض

9 - فقط كبرى كاذب به بعض

هر قياسى كه يك مقدمه‌اش جزئى باشد ، داراى يكى از شش حالت زير است :

1 - هردو مقدمه صادق و كلّى به كل

2 - هردو مقدمه كاذب و كلى به كل

3 - هردو مقدمه كاذب كلى به بعض

4 - فقط مقدمهء كلى كاذب به كل

5 - فقط مقدمهء كلى كاذب به بعض

6 - فقط مقدمهء جزئى كاذب

از نوزده ضرب منتجى كه در چهار شكل مىتواند يافت شود ، نه ضرب از صنف اوّل و ده ضرب از صنف دوم است . صنف اول بر فرض اين‌كه در هريك از انواع سه‌گانه قرار گيرد ، مىتواند نتيجهء صادق بدهد ، مگر در هفت موضع :

1 - ضرب اوّل شكل اوّل ، در صورتى كه كبرى كاذب به كل باشد ، مانند كل ج ب و كل ب الف فكل ج الف زيرا اگر كبرى به تنهايى كاذب به كل باشد ، ضدش ، يعنى لا شىء من ب الف ، صادق خواهد بود . در اين فرض ، نتيجه عبارت است از لا شىء من ج الف و صادق نيز خواهد بود . بنابراين دو ضد ، در صدق اجتماع كرده‌اند و اين خلف است .

2 - همين ضرب ، در صورتى كه صغرى كاذب به بعض باشد و كبرى به كل ، چرا كه بر اساس اين فرض ، بعض ج ب و لا شىء من ب الف صادق بوده ، بنابراين ليس بعض ج الف هم صادق است . لازمهء آن اين است كه دو نقيض در صدق اجتماع كرده باشند .

3 و 4 - ضرب دوم شكل اوّل ، در همين دو موضع و به همين بيان .

5 - ضرب اوّل شكل چهارم در صورتى كه فقط صغرى به كل كاذب باشد . مثال : كل ب ج و كل الف ب فبعض ج الف زيرا در اين فرض ، ضد صغرى صادق است و نتيجه عبارت خواهد بود از لا شىء من ج الف . بنابراين دو نقيض در صدق اجتماع خواهند نمود .