بازنگارى اساس الاقتباس ( فارسى ) — الصفحة ١٣٩
فصل دوازدهم : قضاياى محصله ، معدوليه ، عدميه و تلازم آن‌ها
1 - شخصيّات : محمول در اين‌گونه قضايا به يكى از اين چند صورت ممكن است وجود داشته باشد :
الف - محمول داراى مقابل است و اين مقابل يا ضد اوست يا عدم ملكه يا چيزى ديگر .
ب - محمول داراى مقابل نيست .
صورت نخست كه محمول داراى مقابل است نيز بر دو نوع است :
- ميان طرفين چيزى به عنوان واسطه وجود دارد ، مانند فاتر ( آب نيم‌گرم ) كه ميان آب جوش و آب سرد است ، يا مانند مختلط الجور و العدل ميان عادل و ستمگر يا مانند محتمل الصدق و الكذب ميان صادق و كاذب .
- عدم حالت فوق به عنوان محمول است .
آن‌چه گفته شد در مورد محمول بود ، اما موضوع در قضاياى شخصى بر دوگونه است :
الف - وجودى
ب - عدمى
اگر موضوع وجودى باشد يا به يكى از دو متقابل و متوسط كه محمول بودن‌شان را اعتبار كرده‌ايم متصف است يا نه . در صورتى كه موصوف نباشد يا وجود آن‌ها در آن موضوع بالقوه است يا اصلا نيست . ازاين‌رو به حسب حصر عقلى ، اقسام داراى شش صورت است :
الف - موضوع موصوف به شريف‌ترين متقابل‌هاست ، مانند زيد عادل است .
ب - موضوع ، موصوف به پست‌ترين متقابل‌هاست ، مانند زيد ستمگر است .
ج - موضوع ، موصوف به متوسط ميان دو متقابل است ، مانند آب فاتر است .
د - موضوع بالفعل به هيچ‌كدام از متقابل‌ها و متوسط موصوف نيست ، اما همه در آن بالقوه وجود دارند ، مانند كودك ، كه عدالت ، ستمگرى ؛ اختلاط اين‌دو ، بالقوه در او وجود دارد . يا بچه‌سگى كه هنوز چشم بازنكرده و بينايى و نابينايى بالقوه در او موجود است .
ه - موضوع نه بالفعل و نه بالقوه متصف به متقابل‌ها و متوسط نيست ، مانند عدل و