عرايس الجواهر ونفايس الأطايب ( فارسى ) — الصفحة ١٧
فصل دوم « 1 » در تكوّن جبال و تولّد حجر
« داشخال » گويند كه كوزه‌هاى فقاع از آن كنند .
و در شهرهائى كه سنگ آسيا نباشد به طريق صناعت از گل پختهء سوخته سنگهاى آسيا سازند ، چون بلاد سجستان و غيره .
بر جمله ، مادهء معادن ابخره‌اى است كى مدّتى مديد بر يك موضع باقى ماند و چون بر مادّه حرارت غالب شود آن گل سخت گردد و سفال شود . و چون حرارت زيادت تأثير كند جرم آن صلب‌تر شود تا سنگ گردد .
و اگر با تخمير آن گل اجزائى هوائى آميخته شود آن سنگى رخو بود به مقدار آميختگى اجزاى هوائى .
و اگر تخمير آن را بيشتر انضمامى باشد و از تخلخل خالى بود آن سنگ در غايت صلابت بود ، چون حجر الماس و جزع و ياقوت سفيد .
و هر جوهرى كى شفّاف باشد مادّهء او آبى بود ، چون بلور و لعل و بعضى از زمرّد و ياقوت و غير آن .
و هر جوهرى كه متحجّر شد آن را وقايه و حافظى بايد به حكم نفاست جوهر .
و هرچ غير شفّاف باشد ارضيّت مادهء آن بيشتر بود ، [
a
5 ] چون فيروزه و جزع و دهنج و لاجورد و بسّد و فلزّات سبعه .
و به اعتبارى ديگر تقسيم جواهر آن است كه قوى تركيب است يا نيست . و اوّل متطرّق است يا نيست .
اگر متطرّق است اجساد سعبه است و اگر متطرّق نيست يا در غايت لين است چون سيماب ، يا در غايت صلابت چون ياقوت .
و آنچ متطرّق نيست يا متحلّل شود به رطوبات و آن اجسام