عرايس الجواهر ونفايس الأطايب ( فارسى ) — الصفحة ١١
[ a 3 ] امّا مقدمه در معرفت كميّت مركبّات عالم سفلى از معدنيّات و غير آن كى از آن مترّكب‌اند از امتزاج طبايع و عناصر و علل كوهها و معادن به طريق كلّ و چگونگى آن
به حرارت و برودت .
و هرگاه كه حرارت جزوى از هوا به برودت بدل شود به اسبابى خارج يا داخل آن جزو آب گردد ، زيراك طبيعت آب سرد و ترست و آن جزو را اين طبيعت حاصل . [
b
3 ]
و برعكس هرگاه كه برودت جزوى از آب به حرارت بدل شود آن جزو هوا شود به علّت تبدّل كيفيّت .
و همچنين ميان خاك و آب اشتراك است در كيفيّت برودت و مباينت به كيفيّت رطوبت و يبوست .
هرگاه كه رطوبت جزوى از آب به يبوست بدل شود آن جزو خاك گردد به سبب تبدّل كيفيّت .
و برعكس هرگاه كه يبوست جزوى از خاك به رطوبت بدل شود آن جزو آب شود ، و آب صورت آبى خلع كند و صورت هوائى قبول كند و هوا آب گردد و آتش هوا شود ، و همچنين برعكس .
و تبدّل صور عناصر ظاهرست و محسوس ، چه به طريق صناعت و چه به طريق اسباب خارج ، چنانك در كوهها واقع بود .
و آب به سببى از اسباب خارج بر مقدار هوا غالب آيد و آن را نخست بخار كند و قوّتش زيادت مىشود تا آن را آب گرداند ، و به حكم ميل طبيعت آب قصد حيّز خويش كند .
و آبها كه در تجاويف سنگ و غيره ايستاده باشند كه امكان ترشّح ندارد چون حرارتى از خارج بر آن مستولى گردد آب هوا شود .
و همچنين بود حال هر دو عنصرى كى مجاور يكديگر باشند ، اين حكم مذكور محسوس يافته شود .