عرايس الجواهر ونفايس الأطايب ( فارسى ) — الصفحة ١٠

[ a 3 ] امّا مقدمه در معرفت كميّت مركبّات عالم سفلى از معدنيّات و غير آن كى از آن مترّكب‌اند از امتزاج طبايع و عناصر و علل كوهها و معادن به طريق كلّ و چگونگى آن

و چون جملهء مركّبات عالم سفلى از چهار اصل بسيط مركّب‌اند به ضرورت در ايشان قوّتى مىبايست كى صلاحيت تركيب بر وجه احسن از آن حاصل تواند شد .

پس هريك از اركان حامل دو قوّت آمدند : يكى فاعله ، دوم منفعله .

و قوّت فاعله يا مفرّقه بود يا جامعه ، و قوّت مفرّقه حرارت است تا تفريق اجزاى اجسام مىكند ، و قوّت جامعه برودت است تا جمع اجزاى اجسام متفرّقه مىكند .

و قوّت منفعله يا قابل انفعال باشد به سهولت و آن رطوبت است ، يا قابل انفعال به عسر و آن يبوست است .

و آفريدگار تعالى و تقدّس طبيعت آتش گرم و خشك آفريد ، و طبيعت هوا گرم و تر ، و طبيعت آب سرد و تر ، و طبيعت خاك سرد و خشك .

چه در هر عنصرى دو كيفيّت موجودست كى يكى از آن كيفيّت مشترك باشد ميان دو عنصر كه مجاور يكديگر باشند چنانك هوا و آتش در حرارت اشتراك دارند و در رطوبت و يبوست مباينت .

هرگاه كه يبوست جزوى از جرم آتش به سببى از اسباب به رطوبت متبدّل شود آن جزو هوا شود ، زيراك طبيعت هوا جرمى است گرم و تر ، و درين جزء اين حقيقت حاصل است .

و همچنين هرگاه كه رطوبت جزوى از هوا به يبوست بدل شود آن جزو آتش گردد ، زيراك طبيعت جرم آتش گرم و خشك است ، و اين جزو را اين طبيعت حاصل .

و ميان هوا و آب اشتراك است به كيفيّت رطوبت و مباينت