بررسى و داورى در مسائل اختلافى ميان دو فيلسوف اسلامى خواجه نصير طوسى و امام فخر رازى ( فارسى ) — الصفحة ١٦
7 - تبيينى بر اختلاف آراء خواجه طوسى
اختلاف آراء يك نفر در يك مسئله بدون تعدد اعتبار باشد مانند اختلاف آراء يك فقيه در يك مسئله كه گاه حكم بوجوب مىكند در مسأله‌اى و گاه حكم به كراهت در آن مىدهد ، و گاه اختلاف راى از يك شخص در مسئله واحد ، به لحاظ مقتضاى زمان و رعايت افكار جامعه و هماهنگى با عقايد افراد بانفوذ است و يا به جهت اظهار تبحّر در علوم است كه شخصيت امروز من با شخصيت روز گذشته من ، متفاوت است بنا به مفاد قضيهء « انا فى كل يوم رجل » مسلما رشد علمى و تكامل فكرى با گذشت زمان و پشت‌كار ، متفاوت مىشود مرحوم آيت ا . . . ابو الحسن شعرانى در اين مورد چنين مىگويد : « اعلم و افقه علماء ، اختلاف در فتاويش ، بيش از ديگران است كه در فقاهت بدان رتبه نرسيده‌اند ، مثلا علامه حلى قدس سره گوئى در هر كتاب عليحده اجتهاد كرده و هروقت فتوائى مىداد ، نظر تازه مىكرد و ناچار در فتاويش خلاف مىافتاد و آن را كه بينى در همهء عمر بر يك فتوى باقى ماند ، دليل آن است كه در همهء عمر بيش از يك‌بار اجتهاد نكرد و فرصت بيش از آن نيافت ، اگر او نيز دو بار و سه‌بار اجتهاد مىكرد اعتماد بر راى اول نمىنمود و در فتاويش عدول مىكرد . . . . » « 1 » .
استاد مدرس رضوى در كتاب « احوال و آثار خواجه » در مورد رفع اختلاف آراء خواجه چنين مىگويد : عقايد خواجه را بايد بيشتر در كتب كلامى آن بزرگوار خصوصا در كتاب تجريد الأعتقادش جستجو كرد ، چه خود او در ابتداى اين كتاب مىگويد : « اين كتاب را به بهترين اسلوب ، ترتيب و تنظيم نمودم و آنچه را كه بدليل بر من ثابت شده و معتقد خويش قرار داده‌ام در اين كتاب درج كرده‌ام « 2 » ، اما در شرح اشارات با آنكه از كتب مهم فلسفى او است نمىتوان آراء او را بدست آورد چه در ابتداى آن ملتزم شده كه فقط شارح باشد ، نه جارح و فقط مقصود شيخ را در آن كتاب به بيان رسا توضيح داده باشد » « 3 » .
اما حاجى ملا هادى سبزوارى بيان ديگرى دارد كه به واقع نزديكتر است و آن اينكه نظر صحيح خواجه را بايد از كتب فلسفى او بدست آورد ، آنچه در كتب كلامى خود با فلاسفه مخالفت نموده به لحاظ اين بوده كه بعنوان يك متكلم سخن گفته و رعايت حال آنان را نموده است كه عبارت وى چنين است : « على انّه بما هو متكلم يتكلم هكذا » « 4 » يعنى بعنوان يك متكلم سخن
( 1 ) . نثر طوبى يا لغات القرآن - ج 1 - صفحهء 232 . ( 2 ) . مجيب الى ما سئلت من تحرير مسائل الكلام و ترتيبها على ابلغ النظام . . . مما قادنى الدّليل اليه و قوى اعتمادى عليه . . . خواجه نصير طوسى - تجريد الكلام - نقل از شرح علامه حلى - مطبعه علميه قم - صفحه 5 . ( 3 ) . احوال و آثار خواجه - صفحه 184 و 185 . ( 4 ) . حاشيه حاجى سبزوارى بر سطر 10 از صفحه 184 شرح منظومه .