شرح كشف المراد ( فارسى ) — الصفحة ١٧
مطلب دوم : تعاليم اسلام
متكلمين معتزله اشاره مىكنيم : و اصل بن عطا ، عمرو بن عبيد ، ابو الهذيل علاف ، نظام ، جاحظ ، ابو القاسم بلخى ، ابو على جبائى ، ابو القاسم جبائى ، قاضى عبد الجبار معتزلى ، صاحب بن عباد و جار اللّه زمخشرى .
2 . اشاعره : اين گروه پيروان ابو الحسن اشعرى هستند كه در سال 260 هجرى متولد و در سال 303 هجرى درگذشت . وى از شاگردان قاضى عبد الجبار معتزلى بود و سال‌ها نزد او تلمذ كرده و مكتب معتزله را به‌طور كامل آموخته ، سپس از آن اعراض كرده و به اهل حديث روى آورد . او مكتب اشاعره را در اواخر قرن سوم و يا اوايل قرن چهارم تأسيس كرد .
برخى از معروف‌ترين چهره‌هاى اين مكتب عبارت‌اند از : ابو الحسن اشعرى ، قاضى ابو بكر باقلانى ، ابو اسحاق اسفراينى ، امام الحرمين جوينى ، امام محمّد غزالى و امام فخر رازى .
3 . اماميه : اين گروه پيروان اهل بيت عليهم السّلام هستند و معارف دين را از مكتب پربار امامان معصوم عليهم السّلام آموخته‌اند و به نام اماميه اثنا عشريه معروف گشته‌اند .
برخى از معاريف متكلمين اين مكتب عبارت‌اند از : حكيم فارابى ، خواجه نصير الدين طوسى ، علّامه حلّى ، سيد مرتضى ، هشام بن حكم ، مؤمن الطاق ، شيخ مفيد ، استاد شهيد مطهرى و . . .
مرحوم سيد صدر در كتاب ارزشمند تأسيس الشيعة ( از صفحه 350 تا 402 ) ، حدود هشتاد نفر از متكلمين نامى شيعه را ذكر مىكند .
مهم‌ترين مشخصه‌هاى مكاتب فوق اين است كه معتزله طرفدار تفويض ، اشاعره طرفدار جبر و اماميه طرفدار امر بين الأمرين هستند كه در آينده در افعال الهى در اين زمينه بحث خواهيم كرد . در خاتمه به يك نكته اشاره مىكنيم :
در وجه تسميه اين علم به كلام ، وجوهى گفته شده است :
الف . چون مهم‌ترين مورد بحث در آن كلام حق بود كه آيا قديم است يا حارث ؟
ب . چون متكلمين هنگام بحث يا تدوين كتابى در علم كلام مىگفتند : « الكلام فى كذا . . . »