شرح كشف المراد ( فارسى ) — الصفحة ١٢٩
5 . خداوند مكان ندارد
هو أبداه و يحدث فيه ما هو أحدثه . « 1 »
در خاتمه توضيح اين نكته ضرورى است كه ماده و ماديات داراى ويژگىهايى هستند كه برخى از آنها عبارت‌اند از :
1 . زمان‌دار : تمام پديده‌هاى مادى در بستر زمان و در زير پوشش زمان قرار دارند و تاريخ تولد و مرگ دارند .
2 . مكان‌دار : تمام پديده‌هاى مادى فضايى را اشغال مىكنند كه آن فضا را مكان مىناميم .
3 . تغيير و تحول : تمام پديده‌هاى مادى يا خود متحرك‌اند و يا در پوشش يك حركت عمومىاند و هيچ‌يك از موجودات مادى در دو لحظه مساوى نيستند ، بلكه پيوسته متغيرند و براساس حركت جوهرى عالم يك‌پارچه سيلان است .
4 . تقسيم‌پذير : هر موجود مادى تا بىنهايت قابل انقسام است و اگر به قدرى ريز شود كه با ابزار مادى و در خارج قابل انقسام نباشد ، ذهن ما او را تقسيم مىكند و داراى انقسام وهمى است .
هيچ‌كدام از اين خصايص ماديات در ذات حق نيست . او خالق زمان و مكان و حركت و تغيير و تحول است و خود مشمول اين قوانين و سنت‌ها نيست . در خاتمه ، شعرى از خواجهء شيراز تقديم مىكنم :
سال‌ها دل طلب جام جم از ما مىكرد * آنچه خود داشت ز بيگانه تمنّا مىكرد
گوهرى كه از صدف كون و مكان بيرون بود * طلب از گمشدگان لب دريا مىكرد
آرى ، حقيقتى را كه از محدودهء كون و مكان بيرون و محيط بر كون و مكان است نمىتوان در مكانى جستجو كرد . مايهء شرمندگى مادىگرايان است كه مىگويند : ما هرچه در زمين و اعماق دريا و آسمان‌ها گشتيم ، خدا را نيافتيم ، پس نيست . آنها
( 1 ) . همان .