تجريد شرح نمط هفتم از كتاب الاشارات و التنبيهات شيخ الرئيس ابن سينا ( فارسى ) — الصفحة ٤٠

ب ) قوس صعود

و توليدمثل و حس و حركت - برخوردار است ، بلكه از خاصيّت تفكّر ، تعقّل ، ادراك كلّيّات و استدلال نيز بهره‌مند است .

انسان‌ها با همهء اختلافى كه دارند ، نسبت به يك‌ديگر در سلسلهء عرضيّه و نسبت به جماد ، نبات و حيوان در سلسلهء طوليّه قرار دارند و از آنها برترند .

نفوس ناطقه ، هم‌چون نفوس حيوانى ، متوقّف نيستند ؛ بلكه در قوس صعود ، پيشتازى مىكنند .

نخستين مرتبهء نفوس ناطقه ، عقل بالقوّه است . پس از آن ، نوبت به عقل بالملكه مىرسد . پس از عقل بالملكه ، نوبت عقل بالفعل و سرانجام ، عقل مستفاد است . اينها مراتب عقل نظرى است .

عقل بالقوّه يا عقل هيولايى تنها قوّهء ادراك معقول‌هاست و از هيچ‌گونه ادراك عقلى فعلى برخوردار نيست .

عقل بالملكه ، بديهيّات عقلى را ادراك كرده و آمادهء ادراك نظريّات است .

عقل بالفعل ، از بديهيّات گذشته و نظريّاتى را كسب كرده است . نفوس ناطقه‌اى كه به اين مرتبه رسيده‌اند ، يك‌سان نيستند . برخى از آنها معلومات بيشترى كسب كرده و برخى كمتر ؛ ولى همهء آنها در مرتبهء عقل بالفعل بوده و در سلسلهء عرضيّه قرار دارند .

عقل مستفاد ، آخرين قلّهء صعود نفوس ناطقه است . نفوس ناطقه‌اى كه به اين مرتبه رسيده‌اند ، صور همهء موجودات را - از عالى تا دانى - فراگرفته‌اند و همهء آن صورت‌ها را آن‌گونه كه هستند ، در نزد خود دارند . فرق اين نفوس با عقول در اين است كه عقل مستفاد ، منفعل و آنها فعّالند . اشتمال عقل‌ها بر صورت‌هاى موجودها ، اشتمال فعلى و اشتمال عقل مستفاد بر صورت‌هاى موجودها ، اشتمال انفعالى است .

اين‌جاست كه مىبينيم قوس صعود به همان جايى پايان مىيابد كه قوس نزول از آن‌جا آغاز شد .