آثار الباقيه ( فارسى ) — الصفحة ٣٢
سبب تأليف اين كتاب
حقير نسخه بدل كردن و وقت خواننده و خود را تضييع كردن دوست ندارم صحيح كلمات و مطالب را ذكر كردم و از تذكر خطاها دورى جستم .
اين بود آنچه براى عموم نوشته شده اما شخص حقير در آشنايى با اين كتاب ، مجذوب مسائلى هيوى آن شدم و مىخواستم قسمت‌هايى كه مربوط به نجوم است مانند استخراج بعد ميان مركز دائره خورشيد با مركز عالم كه نزد قدما زمين بوده و انواع تسطيح كه در دوره اسلامى اختراع شده و نظائر اين مسائل را از كتاب دست‌چين كنم و بقيه را به حال خود بگذارم و اين كار با مخالفت اساتيد بالاخص رضوان‌پناه سيد حسن مشگان طبسى قرار گرفت و من كه در آن عهد جوان بودم از پند پيران سر نتافتم ناچار سالهاست كه به فرمانبرى آن بزرگان مشغولم اكنون كتاب را با ترجمه ساقطات و فهرست مسائل و برخى از حواشى موضحه تقديم به مردم ايران مىكنم ولى چون در كتاب پاره‌يى از مسائل رياضى است از قبيل كار نصر بن عراق كه در فصل راجع به گاه‌شناسى يهود بيرونى از او نقل كرده كه از راهى ديگر غير از راه بطلميوس چهار نقطه آسمان را پيدا كرده با اين مسئله كه در منازل قمر اواخر كتاب مىگويد كه ماه گاهى منزلى را ترك مىكند اين اشكال به نظر ميرسد كه منازل براى ماه مانند بروج براى سير خورشيد است آيا خورشيد مىتواند طفره بزند برجى را طى نكرده به برجى ديگر رود پس قدما چه مىگفتند ؟ از اين لحاظ نيازمند به تدوين رساله‌اى در مشكلات رياضى اين كتاب هستم كه بطور خشك شامل ابحاث هيوى باشد و حل اين مشكلات در حواشى خوش‌آيند نبود زيرا مطلب گم مىشد و ارزش اين مسائل معلوم نمىگشت از بخشنده علم خواهانم تا عمر و توفيق دهد كه به مقصود نائل آيم و همچنين پس از نشر كتاب اگر نيرويى تجديد شد تمام سنوات و اعداد را از نو بايد با موازين بسنجم چنان كه بيشتر آن را انجام داده‌ام و شايد نتيجه كار را هم از نظر خوانندگان بگذرانم تا خدا چه خواهد .
اكبر داناسرشت
بنام خداوند بخشنده‌ى مهربان
ستايش از شمس المعالى و تقديم كتاب به او
ستايش از شمس المعالى و تقديم كتاب به او
حمد و ستايش خداوندى را سزاست كه از اضداد و اشباه برتر و بالاتر است و درود بر محمد مصطفى كه بهترين آفريدگان است و بر فرزندان او كه پيشوايان حقيقت‌اند .
يكى از تدبيرهاى لطيف خداوند متعال در مصالح بشر و يكى از نعمتهاى بزرگى كه بر كليه‌ى موجودات ارزانى فرموده اين است كه هيچگاه جهان از پيشوايى عادل كه پناه مردم است تهى نگردد تا بندگان در گرفتاريها و پيش‌آمدهاى روزگار به او پناه آورند و چون امرى بر ايشان مشتبه گشت بر او عرضه دارند تا از مشكل ايشان گره بگشايد و نظام عالم باستنباط او پاينده بماند و فرمانبردارى از چنين كسى را وسيله‌ى ثواب اخروى قرار داد و اين امر را بر مردمان واجب گردانيد و با اطاعت خود و رسول برابر ساخت چنان كه در گفته‌ى او كه صرف حق و عدل و قضاء فصل است مىگويد ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ) « 1 » .
پس خداوند را سپاس مىگذاريم كه بر بندگان خويش منت‌هايى گذاشت و مولا و ولينعمت ما امير اجل و سيد منصور شمس المعالى را برگماشت و او را امام
عادل براى مردم قرار داد كه تا دين حق را يارى كند و نگهبان حريم و ناموس مسلمانان باشد و اهل اسلام را در برابر مفسدان حمايت كند و خويى به دو بخشيد كه چون مانند آن را برسول و رساننده‌ى وحى خود بخشيد منتى بر او گذاشت و فرمود : ( إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ ) .
خداوند عمر او را دراز كند و توانايى و بزرگى او را زيادت بخشد و در روزگار بر بهجت و بهاى او بيفزايد و عرصه و درگاه او را حفظ كند و حاسدان و دشمنانش را از ميان بردارد .
بسيار جاى شگفت است كه چگونه ايزد تعالى بر مآثر نژاد پاكش خوى كريم او را بيفزود و بجان گرامى او كه زير بار هيچ ظلم و ستمى نمىرود چطور خصالى پسنديده ( از پرهيز و هدايت ، صيانت و ديانت ، عدل و انصاف ، فروتنى و الطاف ، حزم و عزم ، سياست و رياست ، تدبير و تقدير ، و ديگر صفات پسنديده كه اوهام نتواند آن را حصر كرد و مردم تاب و توانايى شنيدن آن را ندارند ) بيفزود .
و ليسر اللّه بمستنكر * ان يجمع العالم فى واحد « 1 »
خداوند تمتع مسلمانانرا از حسن عنايت و رأى جميل و شفقت و مهربانى آشكار او ادامه دهد و روز بروز به آنچه از الطاف او خوى گرفته‌اند بيشتر كناد و همگان را از خاص و عام به اطاعت واجب و فرض او توفيق بخشاد بمنه وجوده .
سبب تأليف اين كتاب
سبب تأليف اين كتاب
و بعد ، يكى از ادبا از تواريخى كه ملل به كار مىبندند و اختلافاتى را كه در اصول كه مبادى آنهاست و فروع كه شهور و ساليان است و عللى كه باعث اختلاف شده و ساير اعياد و ايام مشهور كه هريك را برخى از امم استعمال مىكنند از من خواست كه اين مسائل را با بيان واضحى كه قابل فهم باشد براى او شرح دهم تا او را از خواندن كتابهاى گوناگون و پرسش از يك‌يك اهل اين كتب بىنياز كند .
من ديدم انجام دادن اين خواهش كارى بسيار دشوار و سخت است و بدين زوديها نمىشود بدان دست‌رسى يافت و اگر كسى بخواهد اين خواهش را انجام دهد در حدود مطالب بديهى و ضرورى نيست كه شبهه‌اى در قلب واقف بدان نگذرد و ليكن از علو دولت ولينعمت و مولاى خود امير سيد اجل منصور شمس المعالى ( كه خداوند قدرت او را ادامه دهاد ) در فراغ بال براى جستجوى اين مآخذ و بذل مجهود در انجام اين تكليف باندازه‌اى كه علم من از آنچه شنيده و يا ديده‌ام برسد كمك خواستم و چون پيش از اين جامه‌ى خدمت فرخنده را پوشيده بودم اين كار مرا جرأت داد كه بار ديگر جسارت كنم و اين كتاب را هم بمجلس بلندمرتبه تقديم نمايم تا خدمت من تجديد شود و بدين خدمت از نو جامه‌هاى فخر ، كه ياد آن براى من همواره در روزگار پايدار بماند و شرف آن با عقاب من تا ساليان درازى ارث رسد ، بپوشم .
اميد است كه اين جسارت را از بندگان خود چشم‌پوشى كرده و اين عذر را برأى صايب خود قبول فرمايند و اكنون آغاز به مقصود كنيم .
گوييم : نزديكترين سببى كه مرا به آنچه از من پرسيده‌اند مىرساند شناسايى اخبار امم سالفه و تواريخ قرون گذشته است و بيشتر اين احوال عادات و اصولى است كه از ايشان و نواميس ايشان باقى مانده و اين كار را از راه استدلال بمعقولات و قياس معقول به محسوس نميتوان دانست و منتها راه موجود اين است كه از اهل كتب و ملل و اصحاب آراء و نحل كه اين گونه تواريخ مورد استناد آنهاست تقليد و پيروى كنيم و آنچه آنان براى خود مبنا قرار داده‌اند ما نيز چنين كنيم . و پس از آنكه فكر خود را ، از عوامل زيان‌آورى كه بدان معتاد شده از قبيل تعصب و غلبه و پيروى از هوا و رياست‌طلبى كه سبب هلاك بسيارى از مردم است و مانع ديدار حق و حقيقت ، پاك ساختيم بايد آراء و گفته‌هاى ايشان را در اثبات اين مقصود به يكديگر بسنجيم .
اين روش بهترين راهى است كه ما را به حقيقت مقصود مىرساند و نيرومندترين
يارى است كه شبهه و ترديد را از ما دور مىسازد چه ، جز اين راه ديگرى نيست كه ما را به حقيقت مقصود برساند اگرچه در آن راه بسيار كوشش كرده و سختيهاى زيادى كشيده باشيم .
با آنكه اين راه و قاعده‌اى كه من پيشنهاد كرده‌ام آسان نيست كه به زودى آن را تميز دهيم بلكه پاره‌اى از آن اخبار امكان دارد كه وقوع يابد و اگر ببطلان آن گواهى ديگرى نباشد مانند اخبار راست و واقع خواهد بود .
گاهى از احوال عادى امروز چيزى مشاهده مىكنيم كه اگر مانند آن را از زمانهاى قديم نقل كنند ما آن را محال خواهيم دانست و عمر انسان به شناسايى تاريخ يك ملت كفايت نمىكند تا چه رسد به تاريخ ملل جهان و چون امر از اينقرار شد پس ما بايد هركدام از اين اخبار را كه نزديكتر و مشهورتر است از صاحبان آن بگيريم و تا اندازه‌اى كه مىتوانيم آن را اصلاح كنيم و ديگر گفته‌هاى ايشان را بآن‌طور كه هست بگذاريم تا اين كار براى جويندگان حقيقت و دوستداران حكمت بر تصرف در غير اين قضايا سرمشق باشد و نيز خود ما را به مجهولات ديگرى ارشاد و راهنمايى كند و ما هم به خواست خدا چنين كرديم .
( 1 ) - يعنى اى مردمى كه ايمان آورده‌ايد خداوند و پيغامبر او و اولى الامرى را كه از خود شما هستند فرمانبردارى كنيد .
( 1 ) - يعنى اگر خداوند جهانى را در انسانى جمع كند از او اين كار ممكن است و ناشناخته نيست .