فراتر از روش « آزمون - خطا » ! : زمانه و كارنامه سيد يزدى " صاحب عروة " ( فارسى ) — الصفحة ٣٦٧
* مرحلهء اول : موافقت « مشروط » با مشروطه
بدون قيدوشرط ، مصوّبات آتى آن را امضا و تأييد كرده‌ام . . .
مرحوم بروجردى افزودند : از آن زمان بود كه اندك‌اندك ، ميان آخوند و سيد ، در نحوهء موضعگيرى نسبت به اوضاع و جريانات مشروطه جدايى افتاد و هريك به حسب تشخيص و سليقهء خاص خويش ، برخوردى متفاوت با ديگرى را برگزيدند ( پايان كلام آقاى طاهر شمس ) .
خود مرحوم صاحب عروه ، چندى پس از آن تاريخ ، در نامه به آيت اللّه آخوند ملا محمد على رفسنجانى ( از عالمان بزرگ و وارستهء رفسنجان در عصر مشروطه ) « 1 » ماجراى فوق را چنين شرح مىدهد :
. . . در خصوص مجلس شورى از نجف امضاء مىخواستند . چند نفر از آقايان ، على الاطلاق [ بدون قيدوشرط ] امضا كرده حكم به وجوب [ اطاعت از مصوّبات مجلس ] كردند . اين حقير چون از كيفيت اطلاع نداشتم خواستم سكوت كنم ، ملجأ [ - مضطر و مجبورم ] كردند ؛ نوشتم : به شرط كمال موافقت با شرع مطهر محمدى صلّى اللّه عليه و آله ، و اطمينان به اسلاميّت و ديانت اهل مجلس ، و عدم ترتّب مفسده‌اى بر آن ، مؤمنين اهتمام خواهند كرد ، و الزام هم نكردم . بر اين تقادير از حقير نپذيرفتند .
حال خيلى از اغتشاشات وارد شده است و خيلى از چيزها نقل مىشود و نوشته مىشود كه اگر راست باشد على الاسلام السّلام .
خداوند عالم ، به حقّ صاحب شريعت صلّى اللّه عليه و آله ، اسلام و اهل اسلام را حفظ فرمايد . على الظاهر چاره از دست رفته است . عليكم بالدعاء و السّلام عليكم و رحمة اللّه و بركاته .
تفصيلاتى در بين است كه حالت ، اقتضاى بيان را ندارد . اللهمّ عجّل فرج آل محمد بمحمد و آل محمد صلواتك عليهم . « 2 »
به همين نمط ، چنان كه قبلا اشاره داشتيم ، زمانى كه پيش‌نويس متمم قانون اساسى
( 1 ) . براى مقامات والاى علمى و معنوى ، و خدمات اجتماعى وى ، و مكاتبات بزرگان علما ( نظير آيت اللّه حاج شيخ عبد الكريم حائرىيزدى ) با ايشان ، ر . ك ، نام‌آوران علم و اجتهاد كرمان ، گردآورى و پژوهش : مجيد نيك پور ، صص 241 - 243 . ( 2 ) . براى مرحوم حجة الاسلام و المسلمين حاج شيخ ابو الحسن مصلحى ، فرزند آيت اللّه حاج شيخ محمد على اراكى ، كه نسخه‌اى از نامهء فوق را در اختيار ما نهادند ، از درگاه الهى طلب غفران و رحمت داريم .