فراتر از روش « آزمون - خطا » ! : زمانه و كارنامه سيد يزدى " صاحب عروة " ( فارسى ) — الصفحة ٢١٨
3 . عاقبت‌انديش و واقع‌بين باشيم
* اهمّ المطالب للمراقبين حسن العاقبة .
* خاتمة الخير ، خاتمة الخيرات .
* حسن العاقبة من اهمّ المطالب و اكملها ، و اتمّ المآرب و افضلها ، و ارفع المقاصد و اعلاها ، و افخر الفوائد و اولاها .
ازاين‌رو ، سزاوار است كه در شروع هركار ( بويژه درپى افكندن - يا پيوستن به - سهشها و جنبشهاى عظيم فرهنگى و اجتماعى و سياسى ) با ديدهء حزم و احتياط ، لوازم و عواقب كار را به دقت مورد بررسى قرار دهيم و پشت‌ورو ، و فرازوفرود آن را نيك بسنجيم ، سپس دست به قيام و اقدام زنيم ، تا بتوانيم در برابر انبوه مشكلات و سؤالات بعدى ، پاسخهاى استوار ، داشته باشيم :
* من تفكر قبل عمله امن من زلله .
* الحازم يرى اللوازم .
* عليك فى الامور بتعيين مباديها فبها ترعف خافيها و باديها .
* عليك قبل العمل بتهيئة الجواب فلكل خطأ و صواب كتاب و على كل عمل حساب .
انديشيدن پيرامون كارها ( پيش از شروع آنها ) تنها راهى است كه انسان را از لغزش در هنگامهء حركت محفوظ داشته و حتى در سرعت انجام كارها مؤثر است :
* من تفكر قبل عمله امن من زلّة .
* التفكر قبل العمل عون على سرعة انقضائه .
زنهار و صد زنهار ، از اقدام در امورى كه ماهيت و مبدء و مال آن ( چنان كه بايد ) بر ما معلوم و روشن نيست ، سخت بپرهيزيم كه خطرى بزرگ دربردارد . چنان كه ، اقدام در امور مهم و سرنوشت‌ساز نيز ، پيش از رايزنى با اهل‌نظر و استمداد از درگاه الهى ، شرط عقل نيست :
* فى الاقدام على المبهمات خطر عظيم .
* اياك و الاقتحام فى الامور العظام قبل الاستشاره من ذوى الاحلام و الاستخاره من الملك العلّام .
در زندگى بايد « واقع‌بين » بود و هيچ‌گاه چشم بر « واقعيتها » نبست . آنان كه در عالم « خيال » مىزيند و سرمايهء اصلىشان ، « خيالات و اوهام » است ، هميشه در كار خود - بويژه مصاف با حريف تيزچنگ - كم مىآورند و به جاى پيروزى ، شكست درو مىكنند .
پيش از درگيرى با حريف مقتدر ، بايد توان و نيروى « واقعى » خويش را در اين چالش