التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — الصفحة ٢٥٥

مهرگان چيست

بر كردار آنچ از پس نوروز بود . وششم آن مهرگان بزرگ بود ورام روز ناء است « 1 » وبدين دانندش .

( 1 ) - وششم از مهرگان بزرگ رام روز نام است ، حص . وسادسها المهرجان الكبير وهو رام روز وبه عرف ، ع . مهرگان بزرگ كه آنرا مهرگان خاصّه نيز گويند روز بيست ويكم يعنى رام روز از مهرماه است . ومهرگان عامّه مهر روز از مهرماه است بهمان قاعده كه در حواشي پيش گفتيم . جشن مهرگان كه در عربى مهرجان گويند از جشنهاى معروف ايرانيان ودر دوره‌هاى اسلامى نيز تا چند قرن متداول بوده است وشعرا بتازى وفارسي اين روز را وصف كرده‌اند جاحظ در كتاب المحاسن والاضداد فصلى باين عنوان دارد « محاسن النيروز والمهرجان » . واين بيت از آنجاست : المهر جان لنا يوم نسرّ به * يوم تعظّمه الاشراف والعجم دقيقى گويد : مهرگان آمد جشن ملك افريدونا * آن كجا گاو بپروردش بر مايونا مصراع دوم اين بيت روايات مختلف دارد ( آن كجا گاو خوشش بودى . آن كجا گاو نكو بودش ) وبر مايون كه شايد از پر مايه يعنى بسيار مايه يا بر مايه بمعنى مادة گاو شريف وعالىرتبه مأخوذ باشد نام گاوى است كه فريدون بشيرش پرورش يافت . فردوسى فرمايد : يكى گاو بر مايه خواهد بدن * جهانجوى را دايه خواهد بدن نفر الاوى از شعراى عهد سامانى گويد : مادة گاوان گلّه‌ات هر يك * شاه پرور بود چو بر مايون « نيز عنصرى در جشن مهرگان فرمايد : مهرگان آمد گرفته فالش از نيكى مثال * نيكروز ونيك جشن ونيك وقت ونيك حال قطران آذربايگانى گويد : آدينه ومهرگان وماه نو * بادند خجسته هر سه بر خسرو منجيك ترمدى گويد : خدايگانا فرخنده مهرگان آمد * ز باغ گشت بتحويل آفتاب أحوال بمناسبت اينكه جشن مهرگان در فصل خزان اتفاق ميافتاده است كلمهء مهرگان را بدلالت التزامى در معنى خزان نيز بكار برده‌اند . انورى ابيوردى گفته است : فردا كه بر من وتو وزد باد مهرگان * آنگه شود پديد كه نامرد ومرد كيست عثمان مختارى غزنوى در وصف خزان گويد : در آبدان بنفشه سمن شد ز مهرگان * دينار گشت پيكر ميناى بوستان همو در تعريف خزان گويد :