التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — الصفحة ١٩١

چه چيزهاست كه از إقليم تا بإقليم همى گردد وعمارت كجا سپرى شود

چه چيزهاست كه از إقليم تا بإقليم همى گردد وعمارت كجا سپرى شود

چه چيزهاست كه از إقليم تا بإقليم همى گردد وعمارت كجا سپرى شود

بطلميوس گفته است كه ذكر آبادانى بجزيرهء ثولس « 1 » يافته شد .

واين جزيره‌ايست زانسوى زمين سقلاب بدرياى ورنگ ، وعرض أو قريب تمام ميل بزرگ است . وتمام ميل بزرگ شست وشش درجه است بتقريب « 2 » ولكن آن مردمان كه ميان آخر هفت اقليم‌اند تا جزيرهء ثولى بدده وبستوريه مانند از آنك بمردم . وبمعيشت سخت تنگ واز مردم رمنده « 3 » ومستوحش بوند . وهميشه اختلاف آن حالها كه گفتيم اندر اقليمها همى فزايد هرچند سوى شمال پيشتر اندر آيى . وهر دو مشرق تابستانى وزمستانى فراختر همى شوند وبمغرب خويش نزديكتر هميشوند تا بهم ايند [ در ] آن عرض كه با تمام ميل بزرگ راست است . آن هنگام مدار سر سرطان همه پديد شود ودرازترين روز بيست وچهار ساعت باشد بىشب . ومدار سر جدى همه ناپيدا شود ودرازترين شب

( 1 ) - ضبط اين كلمه در نسخ فارسي وعربى اين كتاب وهمچنين المجسطى وديگر كتب قديم باختلاف : ثولى ، ثولس ، تولى ، تولس بنظر رسيده وهر كدام از آنها بوجهي صحيح ومقصود از همه يكى است يعنى Thule كه بعقيدهء قدما جزيره‌اى در شمال اروپا وبتعبير خودشان Orbi بوده است . ( 2 ) - بطلميوس كه پيشينيان پيرو اويند نخست تمام معموره را در ربع شمالي از خطّ استوا تا عرض 66 درجه يعنى حدود تمام ميل كلّى دانست ودر مجسطى ثبت كرد . سپس تا حدود 16 درجه و 25 دقيقه در عرض جنوبي عمارت كشف نمود ودر كتاب جغرافيا كه تاليفش بعد از مجسطى بود بنوشت . وبنابراين عرض تمام معموره از ( يوكه ) جنوبي است تا ( سو ) شمالي كه مجموع 82 درجه و 25 دقيقه ميشود . امّا معظم عمارت از 10 درجهء جنوبي و 50 درجهء شمالي نميگذرد . وبرخى تمام عمارت را تا 63 درجه شمالي گفته‌اند . طول معموره بحساب ظاهر نصف دور ( 180 درجه ) وبعقيدهء جمعى كمتر از اين است . برخى عرض معموره را 63 درجه شمالي وطول آنرا 177 درجه نوشته‌اند ، اينها كه گفتيم رأى پيشينگان بود ودر جغرافياى كنونى سخنان ديگر هست . ( 3 ) - رميده ، خ .