التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — الصفحة ١٨١

ارتفاع وانحطاط وتمام هر دو كدامند

ارتفاع وانحطاط وتمام هر دو كدامند

ارتفاع وانحطاط وتمام هر دو كدامند

آفتاب يا ستاره يا هر كدام نقطهء مفروض كه نهى وبروى وبر قطب أفق دايرهء بزرگ بوهم بگذارى « 1 » ، ارتفاع آن چيز قوسي بود كه از اين دايره « 2 » ميان أو وميان أفق افتد . وهميشه عمودى بود بر أفق ايستاده . وتمام اين ارتفاع ، آن قوس بود كه از سمت الرّأس كه يكى قطب است از آن أفق ، تا بدان چيز [ افتد ] . واگر أو زير أفق باشد وهمان دايره بر وى انديشى ، آنقوس كه ميان أو وميان أفق اوفتد أزين دايره ، انحطاطش خوانند . وآنچ ميان أو وميان سمت الرّجل [ بود ] كه ديگر قطب أفق است تمام انحطاط خوانند « 3 » .

90 كه چهار يك دورهء فلك است كم كنيم باقيمانده 10 بود . وچون ميل كلّى كه بتقريب 24 درجه است از عرض بلد بيفكنيم باقي 8 بود كه كمتر از تمام بعد كوكب است . امّا ستاره‌اى كه بعدش 85 درجهء شمالي باشد هميشه پيدا وطلوع وغروبش ناممكن است . زيرا باقيماندهء ميل كلّى از عرض بلد ( 8 24 - 32 ) بيشتر از تمام بعد كوكب است ( 5 85 - 90 ) . وكوكبى كه بعدش 82 درجه باشد در طرف قطب شمالي هميشه پيداست امّا ممكن است كه يكبار مماسّ أفق گردد ( 8 - 24 - 32 ) و ( 8 82 - 90 ) وهمچنين در عرض 35 درجه همچون طهران بتقريب : ستاره‌اى كه بعدش 80 درجه باشد هميشه پنهان يا هميشه آشكاره وطلوع وغروبش ناممكن است . وآنكه بعدش 70 درجه باشد طلوع وغروبش ممكن است از پس آنكه ابدىّ الظّهور يا ابدىّ الخفاء بوده است . وآنكه 79 درجه بعد دارد شايد كه يكبار مماسّ أفق گردد . نگارنده خود قانون ديگرى استخراج كرده است بدين گونه كه مثلا در ستارگان هميشه پيدا ، اندازهء ميل كلّى را از بعد كوكب از معدّل النّهار كم كنند . اگر باقيمانده باندازهء تمام عرض بلد باشد مدارش در هر دور يكبار مماسّ أفق شود . واگر كمتر باشد طلوع وغروب ممكن است از پس آنكه هميشه آشكار بوده است . وگر بيشتر باشد از حال خويش بنگردد وهميشه آشكاره باشد . مثلا در عرض 32 درجه تمام عرض بلد 58 درجه است . پس ستاره‌اى كه بعدش 80 درجه باشد طلوع وغروبش ممكن است از پس آنكه هميشه پيدا بوده است . زيرا اگر ميل بزرگ را از 80 كم كنيم باقيمانده 56 بود كه كمتر از تمام عرض بلد است . وآنكه 85 درجه بعد دارد از حال خويش نگردد ( 61 24 - 85 ) . وآنكه بعدش 82 درجه باشد ممكن بود كه در مدارش مماسّ أفق گردد ( 58 24 - 82 ) . وستارگان هميشه پنهان را بدانچه گفتيم قياس توان كرد . ( 1 ) - بگزارى ، حص . ( 2 ) - از اين بر دايرهء ، خد . ( 3 ) - دايرهء ارتفاع يا سمتيّه آنست كه بدو قطب أفق يعنى سمت الرّأس وسمت القدم ومركز ستاره يا