التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — الصفحة ١٧٤

چه چيز ديگرگونه شود بدو شهري كه هم عرضشان مخالف بود وهم طول مخالف « 2 »

دو شهر طبع هوا يكى باشد اگر چيزى ديگر نيوفتد يكى را ، از جهت نهاد از دريا يا كوه يا ريگ يا بلندى يا مغاكى . واگر أزين هيچ نبود ناچاره طبع يكى بود .

چه چيز ديگرگونه شود بدو شهر كه عرضشان مخالف بود وطول يكى

چه چيز ديگرگونه شود بدو شهر كه عرضشان مخالف بود وطول يكى

نيمروز ونيمشب بهر دو شهر بيكى وقت باشد . ونيز چون آفتاب بسر حمل آيد وبسر ميزان وهر كوكبى كه أو را ميل نبود ، بهر دو شهر بيكى وقت برآيند وبيكى وقت فرو شوند . فامّا آفتاب يا ستاره چون أو را از معدّل النّهار ميل بود ، اگر سوى جنوب بود بر آمدن أو بنخستين شهر آنكه عرضش كمتر است ، پيش از بر آمدنش بود بشهر دوّم آنكه عرضش بيشتر است .

وفرو شدنش بشهر نخستين از پستر بود زبر آمدنش بدوم شهر . وفرو شدنش بنخستين شهر پيشتر بود از فرو شدنش بشهر دوم . واين پيشين وپسين را يكى اندازه نيست هميشه . ولكن بهر مدارى ديگر گونه باشند . وآنگاه اندرين دو شهر اندازهء يك روز با شب بعينه كه نه راست باشد هم مختلف بوند « 1 » . وسعت مشرقها وارتفاع وسايهء نيمروزان وعدد ستارگان ابدىّ الظهور وابدىّ الخفاء همه مختلف بوند . وبشهر دوم هوا ناچاره سردتر بود ، اگر از نهاد چيزى نيوفتد از آنچه برشمرديم . تا چو گرگان ورى باشد ، كه عرض گرگان از عرض رى بيشتر است . وليكن هواي گرگان گرمتر است از هواي رى . وهمچون غزنين سردسير وبغداد گرمسير ، وعرض هر دو يكى است .

چه چيز ديگرگونه شود بدو شهري كه هم عرضشان مخالف بود وهم طول مخالف « 2 »

چه چيز ديگرگونه شود بدو شهري كه هم عرضشان مخالف بود وهم طول مخالف « 2 »

اختلاف اندر آنشهرها مركّب گردد از آن دوگونه اختلافها كه جداگانه گفتيم « 3 » . وهرگز بر آمدن وفرو شدن چيزى بهر دو بيكى وقت نبود . مگر كه اتّفاق افتد بر آن دو نقطه كه افقهاى ايشان بر آن تقاطع كنند .

( 1 ) - ثمّ يختلف فيهما مقدار النّهار الواحد بعينه وليله إذا كانا مختلفين ، ع . ( 2 ) - خ ، اينجا ( مخالف ) ندارد . ( 3 ) - جداگونه ، خ .