التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — الصفحة ١٧٣
چه چيز ديگرگونه شود بدو شهر كه عرضشان يكى بود وطول بخلاف
از آبادانى نزديكتر بودند وطول جايها از آنجا گرفتند ، طول شهر بعدش گشت از نهايت آبادانى بمغرب . ولكن اندر اين نهايت ميان ايشان خلاف است . زيرا كه گروهى ازيشان آغاز طول از لب درياى اوقيانوس همى كنند . وگروهى آغاز أو از جزيرهاى سعادت كنند . وآنرا نيز جزائر خالدات خوانند . واين شش جزيره است برابر شهرهاى مغرب ، از لب درياى اوقيانوس اندرون برفته بمقدار دويست فرسنگ « 1 » . واين هيچ زيان ندارد ، هرگه كه همه طولها از يكجاى گرفته بود . ولكن اندر كتابها ، طول پاره‌اى را از شهرها از لب دريا گرفته بود ، وپاره‌اى را از جزائر سعد « 2 » .
وتا مردمرا فطنتى تيز نبود وبدين صناعت درست دانش ، آنرا يك از ديگر جدا نتواند كردن « 3 » .
كدامست ما بين الطّولين
كدامست ما بين الطّولين
اين فضله‌ايست كه ميان طولهاى دو شهر بود . وچون كمتر طول از بيشتر بيفكنى ، ما بين الطّولين بماند . وهمچندانست كه ميان هر دو فلك نصف النّهار آن دو شهر است از ازمانها ، يا بمعدّل النّهار يا بمدار يكى از آندو شهر يا بهر مدارى كه خواهى .
چه چيز ديگرگونه شود بدو شهر كه عرضشان يكى بود وطول بخلاف
چه چيز ديگرگونه شود بدو شهر كه عرضشان يكى بود وطول بخلاف
هيچ چيز ديگرگونه نشود اندر اين دو شهر جز وقتها . زيراك بر آمدن از مشرق وفرو شدن بمغرب بيكى وقت نبود . وليكن اوّل روز واوّل شب پيشتر بود اندر آنشهر كه شرقي است ، واين آن بود كه طولش بزرگتر بود . وبدانشهر كه مغربى است از پس‌تر باشد ، باندازهء ما بين الطّولين . وهمچنين نيز نيم روز ونيم شب وهمه وقتها برين قياس . واندر آن
( 1 ) - يعنى بتقريب زيرا فاصلهء جزاير خالدات را از ساحل اقيانوس 10 درجه ميگفتند ودر عربى باين تقريب تصريح فرموده است « قريبا من مأتى فرسخ » جزاير خالدات ilescanaries از خطّ استوا ميان 27 درجه ونيم تا 29 درجه ونيم عرض شمالي در سواحل غربى افريقا واقع‌اند . وطول غربى آنها نسبت بپاريس از حدود 15 درجه ونيم تا 20 درجه ونيم تخمين شده است . ( 2 ) - در بعض كتب هيئت وجغرافياى قديم ، جزاير سعداء . ( 3 ) - ولهذا ربّما يوجد لبلد واحد في الكتب نوعان من الطّول بينهما عشر درج فيحتاج في تميز ذلك إلى فطنة ودربة ، ع .