التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — الصفحة ١٥٣

پس اندازه‌شان بقطر زمين معلوم هست

پس اندازه‌شان بقطر زمين معلوم هست

پس اندازه‌شان بقطر زمين معلوم هست

بعد شمس وقمر از مركز عالم معلوم است باندازهء نيم قطر زمين ، چنانك اندر پنجم مقالت از مجسطى پديد است . ومردمان اين صناعت بر آن اتّفاق دارند كه دورترين بعد هر كوكبى ، نزديكترين بعد آن كوكب است كه زيرش است « 1 » . وهر كوكبى را « 2 » نسبت نزديكترين بعدش بدورترينش « 3 » معلوم است كه از وى چند است . وچون يكى را بعد معلوم بود [ ديگرانرا نيز معلوم شود ] « 4 » پس بعدهاء كواكب از زمين وقطرهاشان بدان اندازه معلوم است . وهمچنان تنومندى ايشان كه گرد است چون گوى ، معلوم است باندازهء گوى « 5 » زمين . واندرين جدول نهاديم آنچ بطلميوس [ يافته است ] « 6 » از پس درست گرفتن شمار « 7 » .

تاكنون رصد شده از أقدار بيست‌گانه به 226 ميليون رسيده است . نظامى فرمايد : شنيستم كه هر كوكب جهانى است * جداگانه زمين وآسمانى است چو آن كرمى كه در گندم نهانست * زمين وآسمان أو همانست * * * شيخ عطار گويد : زمين در زير اين نه طاق مينا * چو خشخاشى بود بر روى دريا نگر تا توازين خشخاش چندى * سزد بر سبلت خود گر بخندى ( 1 ) - زير اوست ، خ . زيرش هست ، خد . ( 2 ) - خد ، ( را ) ندارد . ( 3 ) - بدورترين ، حص . ( 4 ) - عبارت ميان دو كمان بقرينهء سياق مطلب ونسخه‌هاى خد ، ع ، خ افزوده شد . ( 5 ) - كرهء ، خ . حص . ( 6 ) - از روى نسخ ديگر افزوده شد . ( 7 ) - درست كردن ، حص . در جدول صفحهء 155 نسخه بدلهائى كه ببعض محاسبات درست ميآيد در قطرهاى سيّارگان ، حص : در سطر دوم ( ، د مد ) بجاى ( ، نرمد ) . ودر سطر سوم ( ، ب ط ) بجاى ( ، ب ر ) . - ودر تنومندى ايشان سطر سوم ، خد : ( جزوى از بيست ودو هزار وسيصد وشش جزو ) . حص : ( جزوى از دو هزار وسيصد جزو از زمين ) . وسطر پنجم ، حص ( صد وشصت وهفت بار چند زمين ) . ع ( 167 بار وثلث ) . ودر نزديكترين بعد ايشان سطر ششم ، حص ( چهار دانك ) بجاى ( چهار يك ) :