التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — الصفحة ٨٥

چرا اين افزودن وكاستن نور قمر راست وستارگان ديگر را نيست

چرا اين افزودن وكاستن نور قمر راست وستارگان ديگر را نيست

چرا اين افزودن وكاستن نور قمر راست وستارگان ديگر را نيست

ميان مردمان نگرستن وپاسيدن « 1 » اين معنيها را خلاف است در روشنايى ستارگان كه ايشانرا روشنائى از خويشتن است چون آفتاب را ، يا از آفتاب بر ايشان همى افتد ، همچنانك بر قمر .

گروهى گفتند كه روشنائى نيست مگر آفتاب را . وهمه ستارگان روشن نه‌اند ولكن شعاع أو بر ايشان بتابد . وقياس از آن گرفتند كه حركت ايشان بحركت آفتاب بسته است ، ونور يكى ازيشان بدو بسته است بمعاينه . پس نور ايشان نيز بدو بسته باشد . وگروهى گفتند كه ستارگان همه روشن‌اند مگر ماه ، كه اين بستگى وبىنورى أو را خاصّ است وبس . واين سخن بصواب نزديكتر است نزديك ما ، هرچند كه اندر أو چندان يقين نيست كه خلاف را بردارد . زيراك كواكب را بعيان روشن همى يابيم . وناپيدا شدن ايشان زير شعاع آفتاب همچون ناپيدا شدن ايشانست بروز ، چون روشنائى بر بصر ما گرد بر گرد آيد وغلبه كند تا مانده شود « 2 » از ديدن ايشان . وهرك از زمين چاهى سخت ژرف ومغ « 3 » بروز بنگرد سوى سر چاه وباتّفاق ستاره گذرد بر سمت الرّأس أو أو را ببيند ، زيراك تاريكى گرد بر گرد بصر أو گشته بود وأو را نيرو داده ، كه سياهى گرد كنندهء بصر است ونيرو دهندهء أو .

و

دايرهء نور خوانند . در رياضيّات عاليه وفنّ مناظر ثابت شده است كه مرئى شخص واحد از كرهء ماه كمتر از نصف است . وچون كرهء ماه از كرهء آفتاب نور ميگيرد قسمت روشنش بيش از نيمه است . وبدين جهت كه بخش مرئى كمتر از نيمه وبخش روشن بيشتر از نيمه است . دو دايرهء رؤيت ونورگاه منطبق وگاه موازى وگاه متقاطع بر قوائم يا حادّه ومنفرجه خواهند بود . براي تفصيل اين مطلب رجوع شود بكتاب نهاية الادراك وتحفهء شاهى تأليف علّامه قطب الدّين . نگارنده براي اشكال ماه صورت ديگرى رسم كرد كه دايرهء نور ودايرهء رؤيت از هم ممتاز ديده ميشوند . ( 1 ) - باشيدن ، حص . ناستدن ، خد . ( 2 ) - با مانده شدن ، خ . ( 3 ) - مغاك ، حص .