التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — الصفحة ٢٩

دايره‌هاى بزرگ وخرد كدامند

چند شكل اندر كره تواند بود

چند شكل اندر كره تواند بود

امّا هرگاه كه شكل راست پهلو وراست زاويه بود وتأليف از يك گونه شكل خواهى كردن ، جز پنج شكل اندر كره نتواند بودن . واين پنج شكل را بر وى تشبيه وماننده كردن نامزد كردند باصلهاى عالم كه فلك است وچهار طبع . وامّا كه از گوناگون شكلها تركيب خواهى كردن آنرا حدّ وشمار نيست . فامّا آن پنج كه گفتيم يكى مكعّب است كه گرد بر گرد أو شش مربّع است . وأو را ارضى خوانند اى زمينى . وديگر از بيست مثلّث متساوي - الأضلاع است وأو را مائي خوانند اى آبى . وسيوم از هشت مثلّث متساوي الأضلاع است وأو را هوائى خوانند . وچهارم چون خسك « 1 » از چهار مثلّث متساوي الأضلاع است وأو را ناري خوانند اى آتشى . وپنجم از دوازده مخمّس كرده است وأو را فلكى خوانند .

دايره‌هاى بزرگ وخرد كدامند

دايره‌هاى بزرگ وخرد كدامند

اين آن دايره را گويند كه بر پشت كره‌اى باشد . ودايرهء بزرگ آنست كه سطح أو بر مركز كره بگذرد « 2 » وكره را بدو نيم كند وأو را دو قطب بود بهر دو سو . وبعد ايشان ازو هموار است « 3 » . وهمچنانك اگر دايره‌اى بر سطحى خواهى كردن بر مركز أو كشى وپرگار ببعد نيم قطر أو بگشايى ، همچنان اگر دايرهء بزرگ بر پشت كره خواهى كشيدن پرگار بمقدار پهلوى آن مربّع بايد گشادن كه اندران دايره باشد . وامّا دايرهء خرد آنست كه سطح أو بر مركز كره نگذرد وكره را بدو بخش نه راست ببرّد . وز اين جهت هر دو بعد أو از هر دو قطب أو راست نباشد . واندازهء دايره‌هاى بزرگ بر يكى كره يكى باشد . ازيرا كه هر يكى از آن بزرگترين دايره‌ايست كه بر آن كره تواند بودن . ودايره‌هاى خرد ازيرا كه خردتر « 4 » همى باشند ، اندازهء ايشان يكى نيست لكن « 5 » از خرد

( 1 ) - حسك ، خد . حسك بحاء بىنقطه معرب ، ونيز لغت ولهجه‌ايست در خسك بخاء نقطه‌دار ؛ بمعنى خار چند پهلو يا چند گوشه ، وتخم دانهء كاژيره [ - قرطم ، كافشه ] ( 2 ) - بگردد ، خ . ( 3 ) - أعظم الدّوائر الّتى تقع في الكرة هي المارّة بمركزها والمتساوية البعد عن المركز متساوية . والّتى بعدها أكثر فهي أصغر ( شكل 6 از مقالهء اوّل اكرثا وذوسيوس ) . وكلمهء « هموار » اينجا بمعنى مساوى وبرابر است ( 4 ) - يعنى خردتر از عظيمه . خرد ، خ . ( 5 ) - ولكن ، خد . س .