التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — الصفحة ١٣٠

29 - آلات وافزارهاى رصدى

لوله‌يى بود كه طولش از پنج ذراع ودهنه‌اش از يك ذراع كمتر نمىشد ؛ وآن را بر عمودى متحرك با پيچ ومهرهء نر ومادة [ - نرماذج ] وشاقول وربع دايرهء مدرّج با رعايت أصول فنى در محلى مناسب براي رصد هلال نصب مىكردند .

لولهء بربخ وعمود وپيچ ومهره را چنان ساخته بودند كه بربخ از هر طرف حركت مىكرد ومىتوانستند آن را در دايرهء ارتفاع قرار بدهند « 1 » .

8 - تختهء مربع قائم الزاويهء مدرّج باندازهء يك ذراع در يك ذراع كه دو ضلع آن برحسب درجات ودقايق تقسيم ودرجه بندى شده بود ؛ باعضاده وهدفه وثقبهء شعاع براي يافتن ارتفاع كوه وأمثال آن « 2 » .

9 - تختهء حساب وقوس دايرهء مدرّج براي ارتفاع وميل خورشيد وعرض بلد كه آن را در سال 409 ه . ق ساخت ؛ آنگاه كه در روستاى جيفور نزديك كابل بسر مىبرد ودسترس بآلات رصدى نداشت ؛ باين طريق كه بر پشت تختهء حساب قوس دايره‌يى مدرّج ساخت كه هر درجه‌يى به شش بخش ، هر بخشي نمايندهء ده دقيقه تقسيم شده بود « 3 » .

10 - حلقهء رصدى براي استخراج بعد ما بين نيّرين [ - ماه وآفتاب ] كه آنرا بجاى ذات الحلق اختراع كرد ؛ وشرح ساختمان وكيفيت بكار بردن آن را در قانون مسعودى نوشته است « 4 » .

11 - حلقهء شاهى كه براي خوارزمشاهان قديم ، شايد براي « أبو العباس مأمون بن مأمون خوارزمشاه 400 - 407 ه . ق » نظير حلقهء عضدي ساخته بودند ؛ وابوريحان با آن وسيله در سال 407 ه . ق عرض بلد جرجانيه را 42 درجه و 17

( 1 ) - قانون مسعودى ج 2 ص 664 . ( 2 ) - تحديد نهايات الأماكن . ( 3 ) - تحديد نهايات الأماكن . ( 4 ) - قانون مسعودى ج 2 799 .