اصول فقه نوين ( فارسى ) — الصفحة ٤٧٦

تتمّه : در بيان ضابط فرق بين متعلّق و موضوع حكم

3 ) سومين تعلّق فعل مكلّف به قيود زمانى و مكانى ، يا به تعبيرى ديگر : ظرف زمانى و مكانى است .

4 ) چهارمين تعلق فعل مكلّف به آلت فعل است .

اين متعلّقات چهارگانهء فعل ، همگى امور خارجىاند :

* مثال نوع اول متعلق فعل كه فاعل آن است « ناس » در آيهء كريمهء : وَلِلهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ « 1 » ؛

* مثال نوع دوم متعلق فعل « وجوهكم وأيديكم » در آيهء كريمهء : فَاغْسِلُواْ وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ « 2 » و نيز « صعيداً » در : فَتَيَمَّمُواْ صَعِيدًا « 3 » است ؛

* مثال نوع سوم متعلق فعل « ليل » در : ثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ « 4 » ، يا « دلوك الشمس » در أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ « 5 » ؛

* مثال نوع چهارم متعلّق فعل « أنصاب و أزلام » در آيهء : إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأَنصَابُ وَالأَزْلامُ رِجْسٌ مِّنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ « 6 » ، يا « أزلام » در آيهء : وَأَن تَسْتَقْسِمُواْ بِالأَزْلامِ « 7 » است .

اين متعلقات چهارگانهء فعل - كه به تعبيرى « متعلق‌المتعلق » اند - همان است كه در اصطلاح اصولى از آن به « موضوع » تعبير مىشود ، و مراد موضوع خارجى متعلق فعل مكلّف به يكى از انحاى تعلقى است كه بيان شد .

موضوع به اين معنا در مقام تكليف « مفروض‌الوجود » يا « مفروغ عن وجوده » لحاظ مىشود ؛ در حالى كه فعل متعلق به آنكه مطلوب تكليف مولوى است ، « مطلوب‌الوجود » لحاظ مىشود و « معروض‌بلاواسطه » و « بالمباشرة » حكم است .

( 1 ) . سور آل عمران : 97 . ( 2 ) . سور مائده : 6 . ( 3 ) . سور نساء : 43 . ( 4 ) . سور بقره : 187 . ( 5 ) . سور اسراء : 78 . ( 6 ) . سور مائده : 90 . ( 7 ) . سور مائده : 3 . .