اصول فقه نوين ( فارسى ) — الصفحة ٣٠

مقدمه‌دوم : ملاك تمايز علوم

لكن اينجا سخن در اين است كه : كدام يك از اين امور ، ملاك اصلى تمايز علوم از يكديگر است - به‌گونه‌اى كه ديگر جهات تمايز علوم ، فرع بر آن به‌شمار آيند - ؟

همان‌گونه كه گفته شد : هر علمى ، تلاشى در جهت كشف مجهول است ، كشف مجهول از پرسش آغاز مىشود ، با پرسش است كه جستجوگر در پى كشف مجهول ، به جستجو و تلاش بر مىخيزد ؛ لكن هيچ پرسشى در خلأ شكل نمىگيرد و مجهول مطلق پرسش برانگيز نيست ، در انديشهء جستجوگر ، بايد تصوّرى از شئ باشد تا بتواند دربارهء آن به پرسش و جستجو ، برخيزد .

آن تصوّر نخستين كه علم با پرسش دربارهء آن آغاز مىشود ، موضوع علم است .

از هر پاسخى كه جستجوگر دريافت مىكند پرسشى ديگر بر مىخيزد و مسالهء نوين ديگرى متولّد مىشود . مجموعهء اين مسائل كه همگى پيرامون موضوع علم و جزئيات و مصاديق آن است ، پيكرهء علم را تشكيل مىدهند .

توضيح بيشتر

اگر بخواهيم به‌گونه‌اى روشن‌تر ، دليل اين مطلب را - كه موضوعات ، ملاك اصلى تمايز علوم‌اند - بيان كنيم ، مىتوانيم چنين بگوييم :

ملاك اصلى تمايز بين علوم ، يكى از چند چيز مىتواند باشد :

1 ) موضوع ؛

2 ) محمول ؛

3 ) روش ؛

4 ) غرض .

لكن به بيانى كه خواهيم گفت هيچ‌يك از : محمول يا روش يا غرض ، نمىتواند ملاك اصلى تمايز ميان علوم باشد . بنابر اين ، ملاك اصلى تمايز بين علوم منحصراً موضوعات خواهد بود . بيان اين مطلب بر دو مقدّمه توقّف دارد :

* مقدمه اوّل : پاسخ بدين پرسش است كه تمايز علوم براى چه ؟ براى پاسخ به اين پرسش لازم است بدانيم كه نسبت علوم با يكديگر به دو گونه است :