تاريخ فرهنگ و تمدن اسلام و ايران ( ويژه علوم پزشكى ) ( فارسي ) — الصفحة ١٤٠
تكوين پزشكى اسلامى
در ميان پزشكان فارسىنويس دوره اسلامى ، بدون‌شك سيد اسماعيل جرجانى والاترين مقام را داراست . حكيم ابوابراهيم اسماعيل بن حسن بن محمد علوى حسينى ، پزشك مشهور ايرانى و شيعى ، حدود 435 هجرى در جرجان به دنيا آمد . خانواده وى از سادات حسينى بودند كه از اصفهان به گرگان كوچيده بودند . او براى علم‌آموزى به شهرهاى بسيارى از قلمرو ايران - مرو ، نيشابور و قم - سفر كرد و با بسيارى از پزشكان نامور ديدار كرد و از آنان درس آموخت . از استادان وى بايد از ابن ابىصادق ( بقراط ثانى ) ياد كرد كه در نيشابور مىزيست . فعاليت علمى جرجانى بيشتر زمانى بود كه در خوارزم مىزيست . در اين شهر ، جرجانى در كنار تأليف كتاب‌هاى پزشكى ، بيماران را مداوا مىكرد و نيز در داروخانه خود به داروفروشى اشتغال داشت . جرجانى بين سال‌هاى 530 تا 535 هجرى در مرو درگذشت . « 1 »
جرجانى را بايد احيا كننده پزشكى فارسى دانست . وى آثار بسيار مهمى در پزشكى به فارسى تأليف كرد . مهم‌ترين و بزرگ‌ترين اين آثار ذخيره خوارزمشاهى نام دارد كه به مثابه يك دائرةالمعارف ، تقريباً همه دانسته‌هاى پزشكى اسلامى تا قرن پنجم و ششم در آن گرد آمده است . ساختار تدوين ذخيره خوارزمشاهى بسيار شبيه قانون ابن‌سيناست ، جز آنكه جرجانى كوشيده است ساختار مورد نظر ابن‌سينا در قانون را گسترش بدهد و به اجزاى كوچك‌ترى تقسيم كند . ذخيره خوارزمشاهى از ده كتاب به ترتيب زير پديد آمده است :
1 . شناخت حد پزشكى ، منفعت پزشكى ، شناختن بدن آدمى و تشريح اندام‌ها ؛
2 . شناخت چگونگى بدن انسان ؛
3 . حفظ تندرستى و آب و هواى سالم ؛
4 . شناخت انواع بيمارىها ؛
5 . شناخت انواع تب‌ها ؛
6 . درمان بيمارىها ؛
7 . درمان ورم‌ها و زخم‌ها ؛
8 . حفظ پاكيزگى ؛
( 1 ) . فريد قاسملو ، « جرجانى ، اسماعيل بن حسن » ، دانشنامه جهان اسلام ، ج 10 ، ص 170 - 166 .