مقامع الفضل — الجزء ١، الصفحة ٥٠٣

جواب :

مواقع عمارت ، واز كوهها ودرياها ورودها وبيشه‌ها بسيار است ودر ميان دريا نيز جزائر معموره وغير معموره بسيار است . ودر جانب جنوب از خطّ استوا اندك عمارتى يافته‌اند امّا از غايت كمي آن را در حساب نمىآورند .

ومبدأ عمارت را در طول ؛ منجّمان از جانب مغرب گرفته‌اند تا بعد شهرها از آن مبدأ در جهت توالى بروج باشد ، وبعضي هندوان از جانب مشرق گرفته‌اند تا بعد در جهت حركت أولى باشد .

ومبدأ عمارت از جانب مشرق موضعي است كه آن را « كنك‌دز » [ گنگ دژ ] خوانند واز جانب مغرب جزيره‌هائى است كه وقتي معمور بوده واكنون خراب است وآن را جزائر خالدات گويند واز آنجا تا ساحل درياى مغرب ده درجه است ، ومنجمان بعضي مبدأ عمارت را از جزائر خالدات گرفته‌اند وبعضي از ساحل درياى مغرب .

وجمهور أهل صناعت معظم معموره را در عرض به هفت قسمت كرده‌اند ، هر قسمي را در طول از مغرب تا مشرق ، ودر عرض چندان‌كه در غايت درازى روزى نيم ساعت تفاوت كند ، ودر خط استوا درازى روز دوازده ساعت زيادة نشود ، وشب وروز هميشه مساوى باشد .

وطول بلد عبارت است : از بعدش از جزائر خالدات ، وعرضش عبارت است : از بعدش از خط استوا .

وملّا عبد اللّه يزدى در حاشيهء متن « تهذيب منطق » نوشته است كه : از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه وآله وسلّم مروى است كه فرمود : « من لم يعرف الهيئة فهو عنّين في معرفة اللّه تعالى » « 1 » يعنى : هر كه علم هيئت نداند ، پس أو عنّين است در معرفت خدا ، يعنى : كمال معرفت الهى از براي أو به هم نمىرسد .

( 1 ) در مظانّش نيافتيم .