جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٢٢٧

فصل 11 حديث نفس مؤاخذه ندارد

طيره ( فال بد ) ، وسوسهء در تفكَّر دربارهء آفرينش ، حسد ( و رشك بردن ) در صورتى كه به زبان يا دست آشكار نشود « .

و نيز روايت شده كه از حضرت صادق عليه السّلام پرسيدند دربارهء مردى كه در شدّت غضب چيزى از او سر مىزند آيا بر اين كار مورد مؤاخذهء الهى است ؟ فرمود :

» خداى تعالى كريمتر از آن است كه درها را بر بندهء خود ببندد « . و مراد از غضب در اينجا غضبى است كه از انسان سلب اختيار كند .

و بالجمله : خواطر و ميل و هيجان رغبت كه تحت اختيار نيست قطعا مؤاخذه و معصيتى ندارد ، زيرا نهى از آنها با اينكه از اختيار بيرون است تكليف به امر نامقدور است ، هر چند به هر حال از آنها در نفس آلودگى پديد مىآيد .

و امّا دليل اينكه براى اعتقاد و عزم و تصميم به كار بدى كه مانعى از انجام آن جلوگيرى كند نه خوف از خدا ، گناه و سيّئه اى نوشته مىشود اين است كه اعتقاد و قصد و عزم به معصيت از افعال اختيارى قلب است ، و در شريعت ثابت شده است كه براى كار دل هرگاه اختيارى باشد ثواب و عقاب مترتّب است ، چنان كه خداى سبحان مىفرمايد :

إِنّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالفُؤادَ كُلّ أُولئِكَ كانَ عَنْه مَسئُولا » 17 : 36 . ( اسراء ، 38 ) « گوش و چشم و دل از همهء اينها بازخواست مىشود » .

و نيز مىفرمايد :

« لا يُؤاخِذُكُمُ الله بِاللَّغْوِ في أَيْمانِكُم وَلكِنْ يُؤاخِذُكُمْ بِما كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ » 2 : 225 ( بقره ، 225 ) .

« خدا شما را به سوگندهاى لغو و بيهوده بازخواست نمىكند ولى به آنچه دلهايتان كرده بازخواست مىكند » .

و رسول اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم فرمود : « إنّما يحشر النّاس على نيّاتهم »

« مردم بر وفق نيّات خود محشور خواهند شد » .

و فرمود : « إذا التقى المسلمان بسيفهما فالقاتل و المقتول في النّار »

« وقتى دو مسلمان به روى هم شمشير بكشند قاتل و مقتول هر دو در دوزخند » .

پرسيدند : اى رسول خدا قاتل بجا ، مقتول چرا ؟ فرمود : « لانّه أراد قتل