جامع السعادات ( علم اخلاق اسلامى ) ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ١٠٦

فصل 2 تحقيق در حد وسط و اطراف آن

استقامت در سلوك و رفتار در آن راه به منزلهء حركت بر خطَّ مستقيم است ، و ارتكاب رذيلت همچون انحراف از آن است . و شك نيست كه خطَّ مستقيم كوتاهترين خطوط بين دو نقطه است و آن بيش از يك خط نمىتواند باشد .

امّا خطوط منحنى بين آن دو نقطه نامحدود و بيشمار است . پس استقامت و پايدارى در طريق فضيلت راه و روش واحد دارد و انحراف از آن داراى راهها و روشهاى نامتناهى است ، و از اين روست كه انگيزه هاى شر برانگيزه هاى خير فزونى و غلبه دارد .

از آنچه گفته شد آشكار است كه يافتن حدّ وسط حقيقى دشوار است و پايدارى و استقامت بر طريق اعتدال در نهايت سختى و دشوارى است ، و همين است معنى و مفهوم اين قول حكما : « به نقطهء هدف رسيدن سختتر و مشكلتر است تا بازگشت از آن ، و آنگاه بر آن پايدارى كردن و منحرف نشدن و خطا نكردن باز هم دشوارتر و سختتر است » . به همين سبب هنگامى كه سرور پيامبران و فخر رسولان در قول خداى تعالى :

« فَاسْتَقِمْ كَما امِرْتَ » 11 : 112 ( سورهء هود ، آيهء 112 ) « پايدار باش چنان كه دستور يافته اى » به استقامت و پايدارى مأمور شد فرمود : « شَيَّبَتْنى سُورَةُ هُود »

« سورهء هود مرا پير كرد » . زيرا يافتن حدّ وسط حقيقى در بين اطراف نامتناهى متقابل مشكل و دشوار است و پايدارى و ثبات قدم بر آن پس از يافتن مشكلتر و دشوارتر است .

محقّق طوسى ( خواجه نصير الدين ) و گروهى گفته‌اند : « آنچه در روايات وارد شده كه » صراط مستقيم « از مو باريكتر و از شمشير برنده تر است به همين معنى اشاره دارد » . لكن آشكار است كه اين تأويل ( 1 )

، جرأت و جسارت بر شريعت قويم ( راست و درست ) و دريدن پرده هاى سنّت ارجمند است . زيرا در امور آخرت اعتراف و اذعان به ظاهر آنچه وارد شده واجب است . بلى ، چنان كه گذشت مىتوان گفت : امور اخروى كه متضمّن وعد و وعيد است همگى به همان نحو كه خبر داده شده محقّق و ثابت است منتهى صورتهائى است براى اخلاق و

( 1 ) كه ظاهر روايت ( يعنى وجود پل صراط ) را انكار و آن را به معناى مورد نظر خود تأويل مىكند . م . .