الآثار الباقية عن القرون الخالية — الصفحة ١٥
2 ) . نسخ ديگر :
حسب سياق دريافته است ، كه پاره‌هايى از متن اثر نسبت به أصل ساقط مىباشد ؛ اين امر از براي دانشمندانى كه در باب موضوعي از الآثار بيرونى تحقيق مىكردند ، همواره أسباب دريغ وفسوس وناخرسندى بوده است ؛ چنان كه از جمله شادروان سيّد حسن تقى زاده طىّ نامه‌اى ( به سال 1338 / 1339 ق ) به شادروان عباس اقبال آشتيانى نوشته است :
« گمان مىكنم در طهران نسخهء الآثار الباقية مال بيرونى پيدا شود ، زيرا كه مرحوم اعتضاد السلطنة در كتاب فلك السعادهء خود از آن نقل مىكند ؛ در صورتي كه در تمام كتابخانه‌هاى فرنگ وإسلامبول دو سه نسخه بيش نبوده كه مأخذ طبع زاخائو بوده وهمهء آنها ناقص بودند . اين است كه از نسخهء چاپى شايد پنجاه صفحهء ناقص است كه دسترسى بدان نداريم ؛ اينجانب از روى قطعات منقول در فلك السعادة بعضي اصلاحات در نسخهء چاپى خودم كردم ، هم چنين بايد سعى واهتمامى در پيدا كردن كتاب المسالك والممالك جيهانى بعمل آيد . . . » « 1 » .
بايد گفت چند سالى پيش از آن ( - 1912 م ) شرق‌شناس روسى « زالمان »
( C . Salemann )
طىّ گفتارى از وجود يك نسخهء خطّى كامل در كتابخانهء فرهنگستان سن پترزبورگ آگاهى داده بود « 2 » ، ليكن اين امر توجّه كسى را جلب نكرد وتا امروز هم كه ما نتوانسته‌ايم بر عكسي يا تصويرى از آن دست‌يابيم ( ذيلا باز از اين نسخه ياد خواهيم كرد ) .
سرانجام ، ماكس كراوزه
( m . krause )
وهلموت ريتر
( h . ritter )
ضمن كاوش در كتابخانه‌هاى تركيه ( سال 1933 م ) خوشبختانه به وجود نسخه‌اى كامل از متن الآثار الباقية بيرونى در كتابخانهء « عمومى » استانبول ( ش 4667 ) پى بردند كه تاريخ كتابت آن سال 603 ق / 1206 م مىباشد
( . Orientalia , I , 1933 , P . 75 )
وبدين سان ساقطات اثر در طبع زاخائو معلوم ومكشوف شد .
پس آنگاه دو تن از شاگردان نامبردگان در مكتب شرق‌شناسى آلمان ، با مقابلهء نسخهء چاپى وخطى مزبور « ساقطات » معلوم را بيرون‌نويسى كردند ، آنها را ضمن تطبيق با مواضع سقط در صفحه وسطر متن مطبوع زاخائو به چاپ رساندند : يكم ، كارل گاربرس
( k . garbers )
هامبورگى كه ما به نشان « طگ » ( - طبع گاربرس ) از وى ياد مىكنيم ؛ دوم ، يوهان فوك
( j . fuck )
هالى كه ما به نشان « طف » ( - طبع فوك ) از وى ياد مىكنيم ؛ هريك بخشي وبر روى هم تمام « ساقطات » الآثار بيرونى را در مجموعهء « اسناد چاپ نشدهء اسلامى » ( برلين ، فرهنگستان ، 1952 ،
( 1 ) . مقالات تقىزاده ، طبع ايرج افشار ، ج 4 ، ص 292 . ( 2 ) . Bull . de l Acad . des Sci . de st . Petersbourg , 1912 , no . 6 , PP . 861 - 870 .