المظاهر الإلهية في أسرار العلوم الكمالية — الصفحة ٢٧٩

مكتب ملا صدرا

خود علم كلام را دگرگونه ساخت وتقريبا از ميان برداشت ودر عوض فلسفه را بگونه‌اى مسلح ساخت كه بتواند از اسلام دفاع كند وجاى علم كلام را بگيرد . اگر خواجة نصير الدين با هوشمندى خود علم كلام را به فلسفه مبدل ساخت ، ملا صدرا فلسفه را بصورت علم كلام - اما كلامي جديد - در آورد . باين معنا كه مضامين وشكل ومحتواى مكتب أو همه فلسفه اشراقي ومشائى است ولى مسائل علم كلام را نيز برهاني مىكند ؛ يا به زبانى ديگر ، فلسفهء أو علم كلام نيست ولى فايده واثر آن را داراست .

علم كلام در ميان مسلمين - مانند كلام يهودي ومسيحي - خود را نگاهبان ومدافع دين مىدانست وبه قرآن وسنت تكيه مىكرد ، اما همان‌گونه كه ديديم به اين هدف خود كمتر دست مىيافت . ديگر آنكه بيشتر بصورت « جدل » منطقي وبر پايهء مشهورات يا مقبولات ومسلّمات استدلال مىنمود ومدرك عمدهء أو نصّ بود كه معمولا در فهم آن اتفاق نظر وجود نداشت .

امّا صدر المتألهين براي عقل ووحى پايگاهى استوار ساخت ، كارى كه معتزله واشعريه از آن ناتوان بودند ؛ سپس شرع وبرهان را براي يارى هم بكار انداخت . وى وحى وشرع را با بينشى عقلي وفلسفي به ميان كشيد وبرهاني بودن وكار آمدى آن را براي استدلال فلسفي ثابت كرد .

وى اثبات كرد كه نه فقط ميان وحى وآموزه‌هاى پيامبران با حقايق عقلي - كه حكما با عقل واستدلال به آن مىرسند - تعارض وناسازگارى نيست بلكه در فجر تمدن بشرى ، همواره حكمت وعلوم عقلي وطبيعي وبه زبانى ديگر : تمدن را پيامبران براي مردم آورده‌اند وحكماى بزرگ باستانى همه شاگردان ودست‌پروردگان - مستقيم يا غير مستقيم - پيامبران بوده‌اند وحكمت راستين ، پيوسته از وحى ونبوت برخاسته واين دو از پستان وحى شير خورده‌اند .