قاموس البحرين ( فارسي ) — الصفحة ٩٧

فصل دوم در بيان آنكه يكى از دو طرف ممكن اولى به ممكن است يا نه

فصل دوم در بيان آنكه يكى از دو طرف ممكن اولى به ممكن است يا نه

فصل دوم در بيان آنكه يكى از دو طرف ممكن اولى به ممكن است يا نه

بدان كه اكثر متقدمان و متأخران بر آنند كه يكى از دو طرف ممكن اولى به ممكن لذاته نيست . و نزديك باقى متقدمان و متأخران اولى است . و ليكن ايشان ميان خويش اختلاف كرده‌اند : نزديك بعضى عدم اولى به ممكن لذات الممكن است . و نزديك بعضى عدم اولى به موجودات سيّاله است . و آن زمان و حركت و صوت و عوارض اين امور است ، چنان كه امتداد و سرعت و بطء و شدّت و ضعف و خفّت و ثقل و ملائمت و غير ملائمت . و نزديك بعضى طرفى كه از دو طرف ممكن واقع است ، اولى به ممكن لذاته است . و نزديك بعضى وجود ، در زمان وجود علّت اولى است نه در زمان وجود شرط .

و الحقّ أنّ أحد طرفى الممكن جاز أن يكون أولى بالممكن إمّا لذات الممكن كما فى السيّالات أو لنفس ذلك الطرف بأن يكون أسهل وقوعا كما فى العدم « 1 » أو أكثر وقوعا أو أقلّ شرطا ، لكن تلك الأولوية لانتهيت « 2 » إلى حدّ يكفى « 3 » فى وقوع ذلك الطرف . إذ لو انتهت إلى ذلك الحدّ فلا يخلو من أن يمتنع بها وقوع الطرف الآخر « 4 » امتناعا ذاتيا أولا ، فإن امتنع يلزم انقلاب الممكن ممتنعا أو واجبا و ذلك محال و إن أمكن توقّف وقوع الطرف الأولى « 5 » على عدم سبب ذلك الطرف . إذ مع تحقّق سببه يمتنع وقوع الطرف

( 1 ) . شى : فإنّ العدم أسهل وقوعا من الوجود . لأنّه يتحقق بانتفاء جزء من أجزاء علّته التامّة دون الوجود . فإنّه ما لم يتحقق جميع أجزاء العلّة التامّة لا يتحقّق . ( 2 ) . اصل : لانتهى . ( 3 ) . اصل : تكفى . ( 4 ) . اصل : لآخر . ( 5 ) . اصل : لأولى .