قاموس البحرين ( فارسي ) — الصفحة ٨٣

فصل سوم در بيان آنكه امكان وجودى است يا نه

كه عدمى مقابل عدمى بود ، چنان كه عمى و لا عمى .

و دليل اهل ملّت آن است كه : امكان مقدّم بر وجود است . پس اگر امكان وجودى باشد ، او را از محلّ چاره نبود . زيرا كه صفت است و آن امكان كه صفت است ، اگر قائم به ممكن بود ، قيام صفت وجوديه به معدوم لازم آيد ، و اگر قائم به غير ممكن باشد ، قيام صفت شيء به غير آن شيء لازم گردد . و اين هر دو باطل است .

و فيه نظر لأنّ الإمكان اعتباري ، فجاز قيامه بالمعلوم .

و دليل صحيح آن است كه امام فخر الدين رازى گفته است . و آن دليل اين است كه :

امكان اگر وجودى باشد ، در وجود مشارك غير بود و مخالف به خصوصيت باشد . و ما به الاشتراك غير ما به الامتياز است . پس وجود امكان ، غير ماهيت او بود . و حينئذ حال خالى از اين نباشد كه وجود امكان يا « واجب لماهيته » بود ، يا « ممكن لماهيته » باشد .

اگر وجود امكان « واجب لماهيته » بود ، امكان « واجب بذات » باشد . از اين لازم آيد كه ممكن « واجب بذات » بود . زيرا كه وجود ممكن ، شرط وجود امكان است ؛ و چون مشروط واجب باشد ، شرط به طريق اولى واجب بود . و اگر وجود امكان « ممكن لماهيته » باشد ، اين امكان را امكانى ديگر بود . و يعود الكلام فى ذلك الإمكان . فإن كان وجود ذلك الإمكان ممكنا تسلسل و إن كان واجبا يلزم وجوب الممكن و هو محال .

و در اين دليل نيز بحث است . زيرا كه امكان امكان ، عين ذات امكان است . پس اگر وجود امكان « ممكن لماهيته » باشد ، تسلسل لازم نيايد .

و حقّ آن است كه امكان عدمى است ، چنان كه اهل ملّت گفته‌اند ؛ و ليكن اعتبارى است ، كما مرّ .

و بدان كه هر ممكنى كه هست ، محفوف به دو وجوب است : يكى از آن ، سابق بر وجود ممكن است ؛ و آن وجوب فيضان « 1 » ممكن از علّت تامّهء « 2 » اوست . و دوم لاحق

( 1 ) . ش : « الفيضان » ريختن و المراد هنا الحصول . ( 2 ) . ش : العلّة التامّة هى ما لا يحتاج فى التأثير إلى شيء آخر .