قاموس البحرين ( فارسي ) — الصفحة ٥٠

فصل چهارم در بيان تقسيم موجودات بر مذهب فلاسفه

فصل چهارم در بيان تقسيم موجودات بر مذهب فلاسفه

فصل چهارم در بيان تقسيم موجودات بر مذهب فلاسفه

هر ممكنى كه هست ، يا جوهر است يا عرض است . زيرا كه اگر حالّ در موضوع نيست ، جوهر است . و اگر حالّ در موضوع است ، عرض است . و موضوع ، محلّى را گويند كه مقوّم حالّ بود . و جوهر يا وضعى است يا غير وضعى است ؛ و وضع عبارت است از بودن چيزى مشار اليه به اشارت حسّيه كه اينجا يا آنجا .

جوهر وضعى يا حالّ است در محلّ ، يا حالّ در محلّ نيست .

اگر حالّ در محلّ است : اگر آن حالّ سبب است براى آثارى كه مختصّ است به نوعى كه محلّ آن حالّ است « صورت نوعيه » است . و صورت نوعيه اگر سبب براى اغتذا و نما است « نفس نباتيه » است . و اگر سبب اغتذا و نما نيست ، اگر سبب براى حسّ و حركت اراديه است « نفس حيوانيه » است . و اگر سبب حسّ و حركت اراديه نيست « نفس طبيعيه » است . و اگر آن حالّ ، سبب نيست براى آثارى كه مختصّ است به نوعى كه محلّ آن حالّ است « صورت جسميه » است . و اين صورت متصل و محسوس در اجسام « 1 » است به طول و عرض و عمق .

و اگر حالّ در محلّ نيست : يا محلّ است يا مركّب است از حالّ و محلّ . اگر محلّ است : اگر آن محلّ مقوّم حالّ نيست « هيولا » است . و اگر مقوّم حالّ است « موضوع » است ، چنان كه جسم نسبت به عرض . و اگر مركّب از حالّ و محلّ است « جسم » است .

و جسم اگر مؤلف از اجسام مختلفة الحقائق نيست « جسم بسيط » است ؛ چنان كه اربعه ؛ يعنى آب و آتش و خاك و هوا . و اگر مؤلف از اجسام مختلفة الحقائق است « جسم مركّب » است .

و جسم بسيط اگر جزء او همچو كلّ اوست در اسم و رسم ، چنان كه آب و هوا « بسيط عنصرى » است . و اگر جزء او همچو كلّ نيست در اسم و رسم « بسيط فلكى » است ، چنان كه افلاك و كواكب . زيرا كه بعضى فلك نه مسمّى به اسم فلك است و نه محدود به

( 1 ) . ش : + و ذاهب در طول و عرض و عمق .