قاموس البحرين ( فارسي ) — الصفحة ٤٧

فصل سوم در بيان تقسيم موجودات بر مذهب متكلمان

فصل سوم در بيان تقسيم موجودات بر مذهب متكلمان

فصل سوم در بيان تقسيم موجودات بر مذهب متكلمان

هر چيز را كه عقل آن را تصور كند ، آن چيز نسبت به خارج ، يا واجب است يا ممتنع يا ممكن . زيرا كه ذات آن چيز اگر مقتضى وجود آن چيز است « 1 » ، واجب است تعالى و تقدّس . و اگر ذات آن چيز ، مقتضى عدم آن چيز است ، ممتنع است ، چنان كه اجتماع نقيضين . و اگر ذات آن چيز ، نه مقتضى وجود آن چيز است و نه مقتضى عدم ، ممكن است . چنان كه آسمان و زمين و آنچه ميان ايشان است .

و ممكن يا متحيّز است يا حالّ است در متحيّز ، يا نه متحيّز است و نه حالّ است در

كتب . وجه نهم آن است كه : اختلافات و مجادلاتى كه در اكثر علوم به وقوع مىپيوندد به كلام نياز دارد . وجه دهم آن است كه : « كلم » در لغت به معنى جرح و زخم وارد كردن است ؛ و چون در مباحثات كلامى طرفين با زخم زبان به جدال با هم مىپرداخته‌اند ، اين نام را به آن نهاده‌اند . وجه يازدهم آن است كه : چون علم كلام متشكل از مجموعه مباحثى بود كه اهل حديث معتقد بودند بايد در مورد آنها سكوت كرد و متعبد به ظواهر آيات و روايات بود ؛ در مقابل متكلمين معتقد بودند كه بايد در اطراف آن مسائل كنكاش و بحث عقلى نمود و به مباحثه و مجادله و گفتگو پرداخت ؛ لذا اين علم « كلام » ناميده شد . وجه دوازدهم آن است كه : چون حقيقت اين علم مناظره و بحث و جدل در مقابل بدعت‌هاست ، يعنى از مقوله كلام است نه عمل ، لذا آن را علم كلام ناميده‌اند . وجه سيزدهم آن است كه : متكلمين از ديرباز درصدد برابرى و هماوردى با فلاسفه بوده‌اند و چون مىديدند كه فلاسفه مسلّح به علمى به نام منطق مىباشند ، آنها نيز براى علم عقائد نام كلام را كه مترادف با نطق است برگزيدند . برخى در مقام نقد و ردّ اين وجوه بر آمده‌اند ، غافل از اين كه اين بحث قابل ردّ و نقد نيست ، چه همان‌طور كه مشهور است در وجه تسميه ادنى مناسبتى كفايت مىكند . امّا از آنجايى كه علما وجه تسميه را جزو مبادى علم به شمار آورده و در مقدمه كتابهاى خويش طرح كرده‌اند ، از اين رو وجهى مناسب‌تر خواهد بود كه به ماهيت و غايت آن علم نيز اشاره داشته باشد . ( 1 ) . ش : يعنى وجود آن به اعتبار خارج نيست .