قاموس البحرين ( فارسي ) — الصفحة ٢٤٢

فصل پانزدهم در بيان افعال عباد

و جواب اين معقول عين جواب معقول أوّل است كه : قدرت بنده را اگرچه در افعال بنده تأثير است ، و ليكن آن تأثير به اعانت تأثير قدرت الله تعالى است .

و منقول قريب صد آيت است ، چنان كه : « ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ » « 1 » ، « الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ » « 2 » ، « الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » « 3 » ، « فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا » « 4 » ، « اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ » « 5 » ، « وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا » « 6 » و امثال آن . و اين همه آيات دلالت مىكند كه مؤثّر در افعال اختياريهء بنده ، قدرت و ارادت بنده است .

و جواب اين منقول بالا ذكر كرده شده است كه : قدرت بنده را در افعال بنده مدخل است ؛ فلذلك صحّت هذه المعانى .

و أجاب الأشاعرة عن أدلّتهم بأنّا و إن نفينا كون العبد موجدا لأفعال نفسه لكنّا نعرف بكونه فاعلا لها و مكتسبا ؛ و ذكروا فى الكسب طريقين :

الأوّل : أنّ الله تعالى أجرى عادته بأنّ العبد متى صمّم العزم على الطاعة يخلقها الله تعالى فيه ، و متى صمّم على المعصية يخلقها فيه . و هذا القدر كاف فى إضافة الفعل إليه و كونه مخاطبا عن الله تعالى ؛ لأنّه يحصل الفعل بسبب عزمه .

الثانى : ذوات الفعل الحركات و السكنات ، و كونها طاعة و معصية صفات تحصل لها بسبب صرف الحركات و السكنات إلى الطاعة و المعصية . و ذات الفعل بخلق الله تعالى ؛ و كونها طاعة و معصية فعل العبد بسبب صرفها إليها . و هذا القدر كاف فى صحّة الأمر و النهى .

( 1 ) . انفال / 53 . ( 2 ) . غافر / 17 . ( 3 ) . جاثيه / 28 . ( 4 ) . مزمل / 19 ، انسان / 29 . ( 5 ) . فصلت / 40 . ( 6 ) . شورى / 27 .