شرح بر زاد المسافر صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين ) ( تحقيق آشتيانى ) ( فارسى ) — الصفحة ٢٦٣

بيان معنى موت طبيعى بنا بر مشرب صدر المحققين

در آيات شريف مربوط به معاد جسمانى بايد توجه داشت كه بعضى از آنها دلالت صريح بر معاد جسمانى دارند . و به عقيده نگارنده ، اين آيه مباركه ( رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى . . . ) كه در آن ، از كيفيت معاد جسمانى سؤال مىشود ، بر عود اجساد دلالت دارد [ 1 ] و قبول تأويل نمىنمايد . و در ضمن ، در بيان مقصود و غرض نزول و مفهوم برخى ديگر از آيات مثل آيهء مباركهء : ( مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ ، قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ . . . ) تأثير تام دارد .

نگارنده ، در اواخر بحث معاد ، كليه آيات ناظر در معاد را نقل و مفصل در نحوهء دلالت آنها بر مقصود تكلّم مىنمايد .

و بايد دانست كه در اصول عقايد آنچه كه خيلى با اهميت و قابل اعتبار است آن است كه علم به اين مباحث مثل علم و ايمان به مبدأ وجود و علم به صفات حق و علم به ملائكه و علم به معاد و حالات و نشآت بعد از موت و غير اينها از مسائل اعتقادى كه ايمان و اعتقاد به آنها واجب است ، بايد از طريق برهان حاصل شود .

لذا در عقايد نمىتوان به تقليد اكتفا نمود ، هر چه قوهء نظرى در فهم معارف قوىتر و راسخ‌تر شود ، نفس ناطقه در كمال مطلوب خود ، تام‌تر و مراتب و درجات او در معاد و آخرت عالىتر مىباشد و تعلق انسان به عوالم ربوبى قوىتر خواهد

[ 1 ] . بايد به اين اصل مهم در معاد توجه داشت و دانست كه عود روح به بدن در آخرت ، معاد است و اين معنا نزد عرفا و متكلمان و حكماى قائل به معاد جسمانى و معتقد به بقاى ارواح ، بعد از بوار ابدان و اجسام مسلم است و همه تصريح كرده‌اند كه معاد با تناسخ اين فرق را داراست كه عود ارواح به ابدان در دنيا ، تناسخ و در آخرت ، معاد است . و بايد توجه نمود كه آخرت ، عالمى است محيط بر اين عالم و بالجمله واقع در طول اين عالم است و بعد از طى بساط ماده و رجوع كل شىء الى اصله ، قيامت قائم مىشود . و اگر كسى بگويد آخرت در عرض دنيا در قطعه‌اى از قطعات عالم زمان واقع است ، بايد ملتزم شود كه فرق بين دو نشأت ، فقط به زمان است و اين قول ، مخالف ضرورت اديان و به حسب معنا ، قائل به اين قول ، منكر معاد و با دهريّه ملاحده چندان فرقى ندارد . برخى از جاهلان مغرور و مبتلايان به جهل مركّب من حيث لا يشعر بر اين مسلك رفته‌اند و در كثيرى از مباحث اعتقادى ، از روى جهل خواسته‌اند ابرو بردارند ديده را كور كرده‌اند .